ترس از کنکور و مسائل پیرامون آن + [بررسی ترس‌های یک کنکوری]

اگر از یک دانش‌آموز، داوطلب کنکور یا خانواده و فامیل آن‌ها خواسته شود که نظر خود را در مورد روز کنکور، اتفاقات و حواشی آن بیان کنند، به عبارت‌هایی شبیه به جملات زیر می‌رسیم:

• روز کنکور، روز خاصی است

• روز کنکور، روز نتیجه‌گیری است

• روز کنکور، روز دست‌یابی به زحماتی است که در طول سال تحصیلی کشیده‌ای

• روز کنکور، روزی است که خستگی درس خواندن و مطالعه‌های طولانی‌مدت باید از تَنَت خارج شود

• روز کنکور، روز دست‌یابی به هدف است که باید خیلی عالی و بی‌نقص برگزار شود

• روز کنکور، روزی است که باید نشان دهی چقدر سواد داری و می‌توانی به رشته مورد نظرت برسی

• روز کنکور، روز برداشت است؛ یعنی یک سال زحمت می‌کشی تا در این روز به نتیجه برسی

• روز کنکور، روز مشخص شدن آینده است. اگر خوب در این آزمون شرکت کنی، آینده‌ات را می‌سازی

• روز کنکور، روزی پرفشار و خسته‌کننده‌ای است که در چهار ساعت باید برای آینده‌ات سنگ تمام بگذاری

• روز کنکور، روز نمایش برتری تو نسبت به بقیه رقبایت است

• روز کنکور، روز از شرمندگی و خجالت خانواده درآمدن با کسب یک نتیجه عالی است

• روز کنکور، روز سربلندی و افتخار خانواده به دانش‌آموز یا داوطلب کنکور است

• روز کنکور، روزی است که برایش از مدت‌ها قبل زحمت کشیده‌ای و چشم خانواده و فامیل به نتیجه توست و کاری که باید برای موفقیت و سربلندی فامیل انجام دهی

• روز کنکور، روزی است که تو را به الگوی خانواده و دوستان تبدیل می‌کند و همه تو را بزرگ تصور می‌کنند اگر در این روز موفق ظاهر شوی

• روز کنکور، مثل روز مسابقه است که باید بهترین خودت باشی و نتیجه عالی بگیری و آینده‌ات را تضمین کنی

• روز کنکور، روزی است که ترس، استرس، اضطراب، انتظار خانواده و فامیل به اوج خودش می‌رسد و تو باید در این آزمون بر همه این موانع غلبه کنی

• روز کنکور، روزی است که یا به عرش می‌رسی و افتخار فامیل می‌شوی یا به فرش می‌رسی و مایع سرافکندگی خانواده و فامیل خواهی شد

• روز کنکور، روزی است که هوش و استعدادت را مشخص می‌کند؛ بنابراین اگر در آزمون سراسری قبول نشوی یا به رشته مورد نظرت نرسی، هوش و استعداد لازم را نداری و بقیه از تو زرنگ‌تر و باهوش‌تر هستند

• و…

اگر تفکرات پیرامون روز کنکور را دسته‌بندی کنیم متوجه سه پایه در همه این طرز تفکرات می‌شویم که عبارت است از: ۱- ارتباط روز کنکور با ویژگی‌ها، توانایی‌ها و سواد فردی، ۲- ارتباط روز کنکور با سربلندی و سرافکندگی خانواده و فامیل، ۳- ارتباط روز کنکور با آینده شغلی و مسیر زندگی؛ بنابراین برای صحبت پیرامون این ترس، لازم است که این سه سطح را به طور جداگانه تشریح و واکاوی کنیم.

نگاهی به کارت‌های ترس‌زا که در بخش دوم، عکس‌هایش را گذاشته‌ام، بیندازیم. کدام یکی از آن‌ها می‌توانند ریشه‌ای برای دغدغه ارتباط روز کنکور با ویژگی‌ها، توانایی‌ها و سواد فردی باشند؟ از بین آن کارت‌ها: ۱- تمدن، ۲- داستان، ۳- ترس‌های بقیه، ۴- خاطرات، ۵- خطای مشاهده، ۶- شخصیت، ۷- خطای طرز تفکر، ۸- تربیت، ۹- غلو، ۱۰- مغز حیوانی، ۱۱- الگوها، ۱۲- کنترل بر موقعیت بر روی ایجاد دغدغه ارتباط روز کنکور با ویژگی‌ها، توانایی‌ها و سواد فردی، نقش دارند.

در ادامه، مطالبی در خصوص دغدغه ارتباط روز کنکور با ویژگی‌ها، توانایی‌ها و سواد فردی، بیان می‌شود که با بررسی آن‌ها، گام اساسی برای بستن پرونده این پایه ترس ساز برای روز کنکور را برمی‌داریم:

اگر «هوش و استعداد» به آن صورت که در ذهن مردم شکل گرفته، اگر وجود داشته باشد، باز هم فاکتور تعیین کننده موفقیت نیست (تمدن، داستان، ترس‌های بقیه، خاطرات، خطای مشاهده، خطای طرز تفکر، تربیت، غلو، مغز حیوانی، الگوها): آنچه در ذهن اکثر مردم از «هوش و استعداد» شکل گرفته با آنچه در ذهن روانشناسان است، تفاوت عمیقی دارد.

مردم فکر می‌کنند که برخی از انسان‌ها، دارای ویژگی‌های ذاتی برای بهتر و قوی‌تر انجام دادن یک فعالیت هستند در حالیکه روانشناسان، از هوش به عنوان عاملی در قدرت حل مسئله یاد می‌کنند که قابلیت تغییر و ارتقا را دارد. برای دانستن بیشتر در خصوص این موضوع، لطفاً به دوره «هوش و استعداد» مراجعه کنید. خیلی برای من واجب است که تکلیف خود را با واژه‌هایی مانند هوش و استعداد روشن کنیم و یک بار برای همیشه تصمیم بگیریم از زیر بار فشار روانی ناشی از باهوش بودن یا نبودن خویش را خارج کنیم که این هدف را در دوره «هوش و استعداد» دنبال خواهید کرد.

با فرض اینکه دوره هوش و استعداد را خوانده و به آن فکر کرده و به جمع‌بندی رسیده باشید، آنگاه یک بُعد از دغدغه‌های مرتبط با ارتباط روز کنکور با ویژگی‌ها، توانایی‌ها و سواد فردی را به طور کامل حل کرده‌اید اما بُعد دیگری هم وجود دارد که لازم است در ادامه در موردش صحبت کنیم.

طبق آنچه در مطالب بخش‌های قبلی آموختیم، وقتی از یک پدیده می‌ترسیم، مغز حیوانی تلاش می‌کند که دور آن موضوع یک خط قرمز بکشد به طوری که نزدیکش نشویم و در موردش فکری نکنیم؛ اما وظیفه داریم که چنین قاعده بازی را به هم بزنیم و به موضوع ترس خود نزدیک شویم و در موردش فکر کرده و راه‌حل بدهیم.

برای تحقیق چنین خواسته‌ای، یک ایده جالب دارم که از این قرار است: بیایید با هم از چندین روز مانده به کنکور شروع کنیم و یکی یکی تمام اتفاقاتی که ممکن است ترسناک و استرس‌آور باشد را مطرح کرده و راه‌حل می‌دهیم. رویدادهایی که حتی شاید یک درصد احتمال وقوع داشته باشند را هم بررسی می‌کنیم تا برای هر کدام از آن‌ها راه‌حل داشته باشید؛ اما قبل از ورود به تک‌تک اتفاقات چند روز مانده به کنکور لازم است سه نکته را مطرح کنم:

I) بارها تجربه کرده‌ام که وقتی برای ترس‌های خودمان راه‌حل داشته باشیم، قطعاً موضوعیت ترس، از تاب و تپ اولیه می‌افتد و بزرگ به نظر نمی‌رسد؛ بنابراین لازم است که در مورد تمامی ترس‌های مرتبط با اتفاقات روز کنکور که به ارتباط روز کنکور با ویژگی‌ها، توانایی‌ها و سواد فردی، ربط دارد، صحبت کنیم و راه‌حل ارائه دهیم تا خاصیت ترسناک خود را از دست بدهند و به یک اتفاق عادی تبدیل شوند که صد البته اگر قرار بر رخ دادنش باشد، برایش راه‌حل هم داریم.

II) شاید مغز حیوانی با این جمله که «اگر بخواهی این جزییات را در نظر بگیری، فقط موضوع را بزرگ کرده‌ای و قبول می‌کنی که این اتفاق ترسناک است پس این قسمت را نخوان، مسئله را نباید بزرگ کرد و این همه جدی گرفت»، وارد شود و به نوعی سعی در این داشته باشد که جلوی فکر کردن، راه‌حل دادن و شکستن حصار دور ترس‌ها را بگیرد.

اگر چنین است به این جمله فکر کنید: «فکر کردن و ارائه راه‌حل در مورد اتفاقات ترسناک باعث طبیعی و کوچک‌سازی موضوعیت ترس می‌شود نه اینکه فکر کردن و ارائه راه‌حل در مورد آن‌ها باعث جدی شدن و ترسناک‌ترشان شود».

به عبارت دیگر، مغز حیوانی با یک خطای شناختی سعی دارد اینطور تلقین کند که «اگر به اتفاقات ترسناک فکر کنی و راه‌حل بدهی پس آن‌ها را جدی گرفته‌ای و مسئله برایت دردآور می‌شود». حتی ممکن است در شرایط فعلی خودتان، تپش قلب، عرق کردن کف دست و سایر علائم جسمی استرس و ترس را هم تجربه کنید ولی این فقط یک خطای شناختی است که مغز در حال سوءاستفاده از آن است.

فکر کردن به ترس‌ها و ارائه راه‌حل، فقط باعث دفع خطر احتمالی می‌شود و قطعاً به شما آرامش می‌دهد. فراموش نکنید که مغز می‌خواهد به ترس‌ها فکر نکنید تا خط قرمز دورش باقی بماند و از نزدیک شدن به آن‌ها پرهیز کنید تا همیشه برای شما غول به نظر برسند و تسلیم شوید.

III) ما انسان‌ها اگر آموزش‌دیده و آگاه نباشیم، به طور طبیعی عاشق راه‌حل‌های خاص و پیچیده هستیم چون احساس خاص بودن به مشکل ما می‌دهد و از این جنبه لذت می‌بریم.

برای همین است که بررسی‌ها نشان می‌دهد، قرص‌ها و شربت‌های بزرگتر نسبت به قرص‌ها و شربت‌های با اندازه کوچکتر، اثرات مثبتی در ذهن بیمار ایجاد می‌کند و گمان می‌کند که پزشک مربوطه، بیماری او را به خوبی درک کرده و داروهای مناسبی برای او نوشته است. ما نباید دچار این خطای فکری شویم و گمان کنیم که ترس‌های ما قطعاً بایستی دارای راه‌حل‌های خاص و پیچیده باشند.

اتفاقاً همیشه باید تلاش کنیم که ساده و کاربردی‌ترین راه‌حل ممکن را پیدا کنیم و از ترس خود، با ابتدایی‌ترین روش‌ها، عبور کنیم؛ بنابراین، در ادامه با راه‌حل‌هایی مواجه می‌شوید که بسیار ساده به نظر می‌رسد و نباید دچار خطای فکری شده و بگویید که «من از روز کنکور و اتفاقات آن می‌ترسم، این راه‌حل پیش پا افتاده به درد حل ترس من نمی‌خورد».

با این توضیحات به سراغ بررسی اتفاقات برویم و فراموش نکنید حتی اگر یک در میلیارد هم ممکن باشد این اتفاق روی دهد بازهم بررسی‌اش می‌کنیم چون پرداختن به هر ترس (مواجه شدن با ترس‌ها)، به عبور از آن‌ها کمک می‌کند:

الف) از چند روز قبل کنکور، حالت تهوع، استفراغ، سردرد، سرماخوردگی یا هر نوع بیماری جسمی پیدا کنیم: هر کدام از ما، بدن خودمان را به خوبی می‌شناسیم و این را درک کرده‌ایم که در صورت مصرف کدام مواد غذایی یا میوه‌ها ممکن است دچار مشکل گوارشی شویم.

مثلاً خود من وقتی هندوانه مصرف می‌کنم، کمی از نظر گوارش اذیت می‌شوم. شاید شما هم نسبت به غذا یا میوه‌ای خاص، آلرژی داشته باشید؛ بنابراین قدم اول این است که در هفته منتهی به کنکور هرگز میوه، سبزی یا مواد غذایی که به آن حساسیت دارید را نباید مصرف کنید.

از سوی دیگر، برخی از کنکوری‌ها برای تنوع یا تغییر روحیه خودشان، به همراه دوستان یا خانواده به رستوران یا فست فودی می‌روند، در حالی که در چند روز مانده به کنکور، موقع رفتن به رستوران و فست فودی نیست چون اگر بهداشت به اندازه کافی در آنجا رعایت نشده باشد، ممکن است مسمومیت غذایی برای شما ایجاد شود. برخی دیگر از کنکوری‌ها، از نظر گوارشی مشکلاتی دارند که متأسفانه با بی‌توجهی به پزشک مراجعه نمی‌کنند.

اگر در چنین وضعیتی هستید، حتماً به پزشک مراجعه کنید تا درمان مناسب را دریافت کنید. عده‌ای از کنکوری‌ها هم هستند که می‌دانند سرماخوردگی، آبریزش بینی و… در اثر بی‌دقتی و رعایت نکردن چه عواملی است و اگر آن‌ها را مراعات کنند، هرگز سرماخوردگی یا علائم شبیه آن را بروز نخواهند داد.

به طور مثال وقتی از حمام می‌آیند کافی است که سر خود را خوب خشک کنند یا مستقیم جلوی باد کولر نباشند یا پیشانی خود را در معرض باد قرار ندهند. الگوی بدنی خودتان را اگر رعایت کنید، همه چیز رو به راه خواهد بود. مغز ما به اشتباه در تلاش است که ما را از حال خراب جسمی در چند روز قبل از کنکور بترساند ولی ما به جای ترسیدن، راه‌حل ارائه کردیم. راه‌حل چه بود؟

به جای ترس از حال جسمی خراب در چند روز قبل کنکور، فقط کافی است که پیش‌بینی‌های لازم را صورت دهید و بر اساس وضعیت بدنی و شناختی که از خود دارید، اقدامات پیشگیری را اجرا کنید. همین دستورالعمل‌های ساده هستند که به شما اطمینان می‌دهند که چند روز قبل از کنکور، هیچ مشکلی برای شما پیش نخواهد آمد.

ب) روز کنکور خواب بمانم و به جلسه کنکور نرسم: آنچه الآن در ذهن شماست نسبت به شب کنکور کمی زاویه و تفاوت دارد؛ به عبارت دیگر، وقتی از قبل، به شب کنکور فکر می‌کنید، تصورتان بر این است که قرار است در آن شب، در تنهایی مطلق باشید و برای هیچ‌کسی اهمیتی ندارد که فردا کنکور دارید؛ اما واقعیت این است که اعضای خانواده هم مثل شما برای این روز، ارزش قائل هستند و آن‌ها هم ساعت کوک می‌کنند تا بیدار شوند که شما را همراهی کرده یا حداقل راه بیندازند؛ بنابراین علاوه بر زنگ گوشی خودتان، زنگ گوشی اعضای خانواده هم در آن روز، برای بیداری شما، هماهنگ می‌شوند.

پ) آدرس جلسه کنکورم را پیدا نکنم و دیر برسم: کارت ورود به جلسه آزمون کنکور را چند روز قبل از کنکور می‌دهند. برای همین، چند روز فرصت دارید تا آدرس دقیق جلسه کنکور را پیدا کنید و همچنین بهترین مسیر برای رسیدن به آنجا را هم تعیین کنید.

در ضمن اگر در شهرهای بزرگ باشید، نگرانی بابت ترافیک هم نباید داشته باشید چون صبح زود بایستی برای رفتن به جلسه کنکور آماده شوید و در آن ساعت‌ها، ترافیک روانی در سطح شهر مشاهده می‌شود ولی با این حال، شما کمی زودتر، خانه را ترک کنید. دقت می‌کنید هر ترس را با ارائه یک راه‌حل خنثی می‌کنیم؟ این یکی از روش‌های عبور از ترس‌هایی است که مغز تولید می‌کند؛ یعنی برای ترسی که در ذهنمان هست، راه‌حلی ارائه می‌دهیم و پرونده‌اش را می‌بندیم.

ت) در محوطه جلسه کنکور یا بعد از ورود به جلسه کنکور، دوستان، همکلاسی‌ها، معلم یا آشناهایی را ببینم و استرس بگیرم: در درون هر یک از ما انسان‌ها دو شخصیت «والد یا پدر و مادر» و «کودک» زندگی می‌کند. بر اساس شرایط و حالت‌های مختلف، یکی از این دو کاراکتر بیدار می‌شود و نقش بازی می‌کند و آن یکی شخصیت، خاموش باقی می‌ماند.

یکی از موقعیت‌های تعیین کننده در بیداری و خاموشی این کاراکترها، شرایط «سؤال و جواب» است. در واقع، وقتی کسی از شما سؤالی می‌پرسد، خودش را در نقش «والد» و شما را در نقش «کودک» قرار می‌دهد زیرا در چرخه رشد مشاهده کرده‌اید که «والد» خاصیت سؤال مطرح کردن و «کودک» ویژگی پاسخگو بودن را دارد.

یا در یک مثال دیگر، وقتی کسی شما را نصیحت می‌کند خودش را در نقش «والد» و شما را در نقش «کودک» فرو می‌برد زیرا در روانشناسی رشد، «والد» ویژگی نصیحت‌گری و «کودک» خاصیت نصیحت شنیدن را دارد. در مثال بعدی، وقتی کسی شما را سرزنش می‌کند، در نقش «والد» است و شما که سرزنش را می‌شنوید و احتمالاً شرمسار هم می‌شوید، در نقش «کودک» قرار گرفته‌اید و این نقش‌ها کاملاً با روانشناسی رشد مطابقت دارد زیرا در زندگی نرمال، «والد» سرزنش می‌کند و «کودک» سرزنش را می‌شنود.

با این توضیحات می‌خواهم به اینجا برسم که وقتی به دیدن یک آشنا در محوطه محل آزمون کنکور سراسری یا سر جلسه کنکور فکر می‌کنید و این حالت برای شما ترسناک جلوه می‌کند به این دلیل است که نگران «سؤال و جواب»، «نصیحت» و یا «سرزنش» هستید.

فرهنگی که در آن بزرگ شده‌ایم، در اکثر اوقات باعث می‌شود وقتی همدیگر را ببینیم در یک یا چند حالت از حالت‌های الف) سؤال و جواب، ب) نصیحت و توصیه، پ) سرزنش و تحقیر، قرار بگیریم یا طرف مقابل را به این حالت یا حالت‌ها فرو ببریم. حالا تصور اینکه قبل از آزمون کنکور، یکی از آشنایان را ببینیم و در یک یا چند تا از وضعیت‌های گفته شده قرار بگیریم، برای ما نگران‌کننده و ترسناک است.

بنابراین مغز می‌گوید: «باید بازی را عوض کنیم تا در این موقعیت ترسناک قرار نگیریم» و همین جاست که زمینه را برای فرار مطالعاتی، ایجاد استرس، به هم ریختن وضعیت روحی و… فراهم می‌کند. راه‌حلی که مغز ارائه می‌دهد، ساده‌ترین راه‌حل ولی نامناسب‌ترین است زیرا ما بایستی کنکور بدهیم و به هدفی که نیازهای انسانی‌مان را پاسخ می‌دهد، برسیم. پس با این نگرانی چه باید کرد؟

چند نکته ترکیبی وجود دارد که با رعایت آن‌ها می‌توانید به خوبی این نگرانی را از بین ببرید و از این موقعیت نترسید که در ادامه با شماره‌گذاری توضیح می‌دهم:

۱- سعی کنید وقتی به محوطه آزمون می‌رسید تا جایی که می‌شود در چشم نباشید. لزومی ندارد جلوی درب ورودی تجمع کنید. می‌توانید در گوشه‌ای خلوت بروید تا کمتر جلوی چشم باشید.

۲- اگر شرایط به گونه‌ای پیش آمد که دوستان و آشنایان را دیدید حالا بایستی این جلسه سرپایی را مدیریت کنید. همان‌طور که توضیح دادم دو شخصیت در درون هر کدام از ما زندگی می‌کند یکی «والد» و دیگری «کودک». پس اگر شما بتوانید شرایط را به دست بگیرید آنگاه طرف‌های مقابل شما در نقش «کودک» فرو می‌روند و کاملاً آماده هستند تا توسط شما مدیریت شوند.

چرا بایستی از «سؤال» یا «سرزنش» یا «نصیحت» آن‌ها نگران باشیم وقتی ما می‌توانیم مدیریت این جلسه سرپایی را به دست بگیریم؟ کافی است شما سؤال بپرسید و هرگاه از شما سؤالی شد یک پاسخ کوتاه بدهید و در مقابل یک سؤال دیگر مطرح کنید.

مغز ما بسیار پرسشگر است و تولید سؤال یک توانایی ساده برای هر کدام از ما است. مثلاً به ظاهر طرف مقابل نگاه کنید و از جنس لباس، محل خرید، قیمت و میزان خُنَکی آن سؤال کنید. یا کافی است او را به گذشته ببرید و بگوید آن همکلاسی که آخر کلاس می‌نشست و بلند بلند می‌خندید اسمش چه بود؟ من اسم افراد را زود فراموش می‌کنم ولی چهره‌شان را یادم می‌ماند. او اسمش چه بود؟ و حالا یک داستان خیالی با ترکیبی از خاطرات گذشته برای طرف مقابل بسازید و کل جلسه را مدیریت کنید.

اگر هم سوالاتی مثل «چرا دوباره آمدی کنکور بدهی؟» یا «خسته نشدی از بس کنکور دادی؟» یا «اگر فلان کار رو می‌کردی الآن موفق شده بودی» و… از شما پرسیده شد فقط کافی است جواب‌های کوتاه بدهید و بلافاصله سؤال دیگری را مطرح کنید. مثلاً به سؤال «چرا دوباره آمدی کنکور بدهی؟» اینطور جواب بدهید: «ماجراش طولانیه یه وقتی یه جا قرار بزاریم برات میگم» و در ادامه سؤال بپرسید: «راستی کارنامه مونو می‌خواستم از مدرسه بگیرم، مدیر می‌گفت باید برم آموزش پرورش، تو رفتی دنبالش؟». با همین سؤال کل ماجرا عوض می‌شود و همه چیز تحت کنترل شما درمی‌آید.

الآن آگاهی دارید که هر انسانی می‌تواند «والد» یا «کودک» باشد. وقتی همیشه سؤال جواب بدهید، یا سرزنش شوید و نصیحت بشنوید، در نقش «کودک» هستید و اینطور دائماً تحت فشار هستید ولی وقتی «والد» می‌شود حالا این شما هستید که جلسه را مدیریت می‌کنید و همه چیز را با سؤالات خودتان به جلو پیش می‌برید.

۳- ما نباید گزارش دهنده باشیم. متأسفانه در فرهنگی که در آن رشد کرده‌ایم، همگی گزارش دهنده شدن را یک امر پسندیده می‌دانیم. برای همین وقتی به هم می‌رسیم، از تمام جیک و پوک خود را برای نفر مقابل بیان می‌کنیم. او هر سؤالی می‌پرسد، تمایل داریم به طور کامل هر آنچه هست را برایش بازگو کنیم. این روحیه گزارش دهندگی را بایستی کنار بگذاریم و روش آن هم تمرین کردن است.

هر سؤالی که از شما می‌شود به مؤدبانه‌ترین حالت ممکن و بدون ناراحت کردن طرف مقابل بایستی با پاسخ‌های کوتاه و کلی رو به رو شود و هرگز نباید اجازه بدهید پاسخ‌ها طولانی شوند. هرچه پاسخ طولانی‌تر باشد بیشتر در شخصیت «کودک» باقی می‌مانید و این زمینه را برای سؤالات بعدی فراهم می‌کند و آنگاه به خودتان می‌آیید و متوجه می‌شوید که کل جلسه را در نقش «کودک» بوده‌اید و به طور کامل هرچه بوده و نبوده را گفته‌اید. هیچ توجیه و دلیلی وجود ندارد که زندگی خود را برای مردم بیرون بریزید.

می‌توانید با گفتن «در موقعیت مناسب برایت تعریف می‌کنم» ماجرا را به آینده پاس دهید. چون ما انسان‌ها از نظر ذهنی وقتی کاری را به آینده می‌اندازیم، حساسیتی روی انجامش نداریم و از سوی دیگر خیالمان راحت می‌شود که یک جایی در آینده قرار است به آن کار توجه کنیم.

با این ترفند، طرف مقابل را به آینده‌ای نامعلوم می‌برید که هم آرامش می‌گیرد که یک روزی قرار است جواب سؤالش را بگیرد و هم گزارشی به او نداده‌اید. صد در صد چنین آینده‌ای وجود ندارد چون قرار نیست هیچ‌گاه کل زندگی خود را برای کسی تعریف کنیم بلکه فقط او را به آینده پاس می‌دهیم تا در زمان حال، بتواند عبور کند.

ث) صندلی آزمون، تق‌تق می‌کند و بقیه اذیت می‌شوند و تذکر می‌دهند. همین موضوع باعث ترسم می‌شود و تمرکزم را به هم می‌ریزد: یکی از خطاهای شناختی مغز ما انسان‌ها این است که همواره به دنبال راه‌حل‌های پیچیده می‌گردیم و به همین دلیل گمان می‌کنیم که راه‌حل‌ها حتماً باید سخت باشند و چون دشواری دارند، درنتیجه در دسترس نیستند و باید ناامید گشته و تسلیم شرایط شد.

بر اساس همین خطای شناختی، اگر صندلی آزمون کنکور تق‌تق کند، به دنبال راه‌حل‌های پیچیده مثل تعویض صندلی در جلسه کنکور هستیم. برای تعویض صندلی حتماً باید به مراقب گفته شود و مراقب معمولاً شرایط را بررسی می‌کند و تازه چون عموم آن‌ها می‌خواهند درگیری فکری برای خودشان درست نکنند خیلی راحت می‌گویند با همین صندلی بساز و دنبال صندلی دیگری نباش.

حالا اگر مراقب دلسوزی باشد و دنبال صندلی بگردد، معمولاً صندلی دیگری در حوزه امتحان وجود ندارد چون تمام آن‌ها چیده شده‌اند و باز هم اگر صندلی باشد معمولاً در طبقات بالا یا انباری است و باز و بسته بودن درب انباری و بود و نبود مسئولی که کلید را دارد، خودش مسئله بعدی است.

تازه همه این موارد اگر یکی یکی درست شوند به این می‌رسیم که رفتن و آوردن صندلی چقدر می‌تواند برای شما تخلیه انرژی ذهنی در اثر بحث و توضیح با دیگران به وجود آورد. وقتی این‌ها را در ذهن خویش مرور می‌کنید از وضعیت ناامید می‌شوید چون راه‌حل خیلی پیچیده است اما من از شما می‌خواهم خطای شناختی مغزمان را رها کنید و به دنبال راه‌حل ساده بگردید تا این تق‌تق صندلی را از بین ببرید. راه‌حل ساده مثل چه؟

مثلاً اگر یک نایلون پلاستیکی را از قبل با خودتان به حوزه ببرید، می‌توانید آن پلاستیک را تا بزنید و زیر پایه‌ای که کوتاهتر است بگذارید تا دیگر تق‌تق نکند. راه‌حلی به این سادگی می‌تواند جلوی همه آن فرایند پیچیده را بگیرد. در تاریخ زندگی بشر همیشه خطای شناختی راه‌حل پیچیده باعث اتلاف عمر و انرژی ما انسان‌ها شده است و دست آخر یک ابزار ساده به داد ما رسیده و توانسته‌ایم یک گام به جلو حرکت کنیم.

به جای ترس و ناامیدی و یا دنبال بحث و توضیح بودن برای افراد مسئول در حوزه، فقط کافی است یک نایلون پلاستیکی با خودتان ببرید و اگر صندلی‌تان تق‌تق داشت، آن را زیر پایه بگذارید و مشکل را حل کنید.

ج) اگر همکلاسی یا آشنایی در اتاق یا راهرویی که من آزمون می‌دهم باشد می‌ترسم که بعداً پشت سرم حرف بزند یا بفهمد که من خیلی درس خوانده‌ام و اگر قبول نشوم می‌گوید تو که آن همه سؤال را زدی چرا قبول نشدی؟ تجسم این اتفاق هم برایم ترسناک است چه رسد به رخ دادنش.

قبول کنیم که فرهنگ کشورمان، در این زمینه نقص دارد. وقتی در این فرهنگ رشد می‌کنیم، کاملاً طبیعی است که کنجکاوی در زندگی دیگران، قضاوت مردم و اهمیت به حرف آن‌ها برای ما برجسته و مهم می‌شود؛ بنابراین اگر می‌خواهیم فرهنگ بهتری داشته باشیم چاره‌ای نیست که هر یک از ما بکوشد در زندگی روزمره خویش، در مورد جزییات زندگی بقیه کنجکاوی نکند، از قضاوت سایرین دست بردارد و تلاش کند به نیازهای خودش توجه کند تا بر اساس حرف مردم، جهت زندگی خودش تغییر نکند.

این یک تمرین خیلی مهم است که اگر هر روز انجامش دهید، آنگاه به میزان قابل توجهی از ترس‌های مربوط به وابستگی به حرف مردم، کاهش می‌یابد. من اسم این تمرین را «تمرکز بر خود» می‌گذارم.

اگر از همین حالا شروع کنید و هر بار که خواستید روی زندگی دیگری کنجکاوی کرده یا او را قضاوت کنید، به خودتان بگویید: «به جای اینکه وقت بگذاریم به بقیه فکر کنم، همان وقت را برای پیشرفت خودم می‌گذارم»، آنگاه پس از مدتی، مغز حیوانی دیگر نمی‌تواند فرایند بزرگ‌سازی واقعه را انجام دهد. یادتان می‌آید یکی از پایه‌هایی که مغز حیوانی، ترس را بر روی آن سوار می‌کرد این بود که یک واقعه را بزرگ‌تر از آنچه که هست، نشان بدهد؟

وقتی حرف مردم برای ما اهمیت داشته باشد آنگاه این فرصت برای مغز حیوانی فراهم است که همین اهمیت داشتن را چند هزار برابر بزرگتر و عمیق‌تر نشان دهد و از آن یک ترس بسازد به طوری که ما را مجبور کند تا مسیر دیگری برای زندگی خویش انتخاب کنیم.

ولی وقتی تمرین «تمرکز بر خود» را اجرا کنید و هر بار به جای دقت در زندگی دیگران، بر روی پیشرفت خویش متمرکز شوید، آنگاه آنچه اهمیت دارد خود شما هستید و مغز دیگر آن فرصت را ندارد که بتواند روی حرف مردم به شدت قبل مانور دهد و از آن ترس بسازد. در کنار انجام این تمرین، لازم است مواجه‌سازی با ترس را هم انجام دهیم.

اجازه بدهید یک بار دیگر سؤال این بخش را با هم مرور کنیم: «در جایی آزمون می‌دهیم که یک آشنا دقیقاً روی برگه ما مسلط است و می‌تواند بفهمد که چقدر تست زده‌ایم و بعداً می‌تواند بگوید من دیدم پاسخ‌نامه را خیلی سیاه کرده بودی، چرا نتیجه خوبی نگرفتی یا چرا قبول نشدی؟»

به این بخش از سؤال توجه کنید: «چرا قبول نشدی؟». دلیلی وجود دارد که این سؤال برای ما انسان‌ها ترسناک به نظر می‌رسد که اگر آن را بررسی کنیم، آنگاه هولناک بودن آن از بین می‌رود و تبدیل به یک پرسش معمولی می‌شود؛ پس می‌خواهم به این دغدغه پاسخ دهم که چرا این سؤال برای ما انسان‌ها ترسناک است؟

این نوع پرسش‌ها برای انسان‌ها ترسناک و دردناک هستند زیرا ما انسان‌ها تمایلی نداریم که ایرادات خویش را به یاد آوریم. ضعیف بودن، هوش و استعداد نداشتن (اگر طرفدارش باشیم)، لایق موفقیت نبودن، تنبل بودن و سایر کلیدواژه‌های این مدلی، برای ما انسان‌ها خوشایند نیست.

هیچ انسانی، دلش نمی‌خواهد که با این صفت‌ها شناخته شود و مشخص است که وقتی این موضوعات دردناک شد، آنگاه مغز به ما می‌گوید: طوری زندگی کن که با این صفات نامناسب رو به رو نشوی و بیا مسیر زندگی را تغییر دهیم. اجازه بدهید از جنبه دیگری هم به همین موضوع نگاه کنیم.

وقتی گفته می‌شود فلان شخص بسیار انتقادپذیر است، در واقع یک صفت غیرطبیعی برای او می‌باشد؛ به عبارت دیگر، ما انسان‌ها به طور طبیعی، به هیچ وجه انتقادپذیر نیستیم و اتفاقاً رفتار و کارهای خویش را درست می‌دانیم و همیشه ایراد از طرف مقابل ماست.

حالا اگر کسی انتقادپذیر است، نشان می‌دهد که چقدر روی خودش کار کرده که توانسته نقد را قبول کند. مغز ما یک خطای شناختی بسیار بد در این زمینه دارد و آن هم اینطور است که گمان می‌کند ایرادات مساوی شخصیت ماست. برای همین اگر ایرادی در کارمان باشد یعنی ما آدم خوبی نیستیم یا به اندازه کافی بزرگ نشده‌ایم و حتی ضعیف هستیم.

از سوی دیگر، مغزمان، اندیشه، طرز تفکر و باورهای ما را نیز مساوی با شخصیت و هویت ما در نظر می‌گیرد و همین می‌شود که اگر بپذیریم فلان باور ما اشتباه بوده یا فلان طرز تفکری که داشته‌ایم، آن‌قدر هم طرز تفکر درستی نبوده، انگار که کل هویت و شخصیت خویش را لگدمال کرده‌ایم. مغز ما یک سانسورچی و فیلتر کننده بسیار قوی است.

در تمام طول عمر زندگی خودمان، وقتی یک باوری را نسبت به موفقیت یا روش رسیدن به هدف پیدا می‌کنیم، مغزمان سعی می‌کند تمام رخدادهای دنیا را بر اساس همان طرز تفکر تنظیم کند و پدیده‌هایی که با این طرز تفکر در تضاد هستند را نشان ما نمی‌دهد یا سعی می‌کند آن‌ها را کمرنگ جلوه دهد. علت این کار هم به این دلیل است که مغز تمایلی به تغییر و رشد ندارد.

او می‌خواهد قواعد بازی ثابت بمانند و ما پیوسته دنبال به چالش کشیدن طرز تفکر خویش نباشیم. مثل مستأجرها که اسباب‌کشی از یک منزل به منزل دیگری، برایشان سخت است و تمایل دارند هر طور شده در همین خانه فعلی بمانند حتی اگر خیلی خانه بزرگی هم نباشد. تغییر برای مغزمان یک فاجعه به حساب می‌آید برای همین به صورت کاملاً حرفه‌ای دست به سانسور، فیلتر و حذف پدیده‌هایی می‌کند که با اندیشه ما توجیه‌پذیر نیست.

همه این موارد نشان می‌دهد که ما دچار دو مرحله خطای شناختی هستیم. اول آنکه شکست را مساوی شخصیت می‌دانیم، دوم آنکه طرز تفکر و باورها را مساوی شخصیت می‌دانیم. اگر این دو خطای شناختی را ترکیب کنیم چه می‌شود؟

بله شکست مساوی با زیر سؤال رفتن باورها و این همان چیزی است که مغز حیوانی نگرانش است. او تغییر را دوست ندارد، او به چالش کشیده شدن باورها را نمی‌خواهد و هرکاری می‌کند که در طول زندگی، یک شخصیت بدون تغییر داشته باشیم.

جالب است که ما هم افتخار می‌کنیم به اینکه شخصیت‌مان تغییر نداشته و از اول هم همین‌طوری بوده‌ایم در حالیکه این ماجرا هیچ افتخاری ندارد. درستش این است که پیوسته در حال تغییر باشیم و گاه آنچه قبلاً فکر می‌کردیم را امروز کنار بگذاریم و بپذیریم که اشتباه می‌کردیم و به دنبال راه بهتری باشیم.

علم دقیقاً همین است. علم همیشه در حال جایگزین کردن روش‌های بهتر است. موضوعاتی که قبلاً نسل بشر به گونه‌ای به آن فکر می‌کرد ولی هر بار فهمیدند که بایستی کامل‌تر شود. علم به آنچه امروز می‌داند متعصب نیست و فردا می‌تواند نگرش جدید را بپذیرد.

ما نیز بایستی به آنچه امروز هستیم متعصب نباشیم و بپذیریم که فردا می‌توانیم با نگرشی جدیدتر به زندگی ادامه دهیم. از اینکه طرز تفکرمان به چالش کشیده شود نباید بترسیم بلکه آن را نعمتی برای بهتر کردن سطح زندگی بدانیم. مغز ما در طول دوره تکامل خودش یاد گرفته که از هر چیزی که قواعد بازی را به هم بزند، فرار کند. برای همین است که وقتی از شما پرسیده شود که «چرا قبول نشدی» به یک باره گمان می‌کنید که شخصیت، هویت، طرز تفکر و باورهایتان زیر سؤال رفته است.

مغز این چرخه را فاجعه می‌داند و سعی می‌کند هر طور شده از آن فرار کند. درنتیجه مغز، رو به رو شدن با این سؤال را یک ترس در نظر می‌گیرد و دستورش چه می‌شود؟ به دنبال راهی باش که با این ترس مواجهه نشوی. ولی واقعیت چیست؟

شکست خوردن ارتباطی با هویت و شخصیت ما ندارد. شکست نشانه نگرش و طرز تفکر و شیوه عمل‌گرایی ماست. نگرش و طرز تفکر هم ارتباطی با شخصیت و هویت ندارد. ما یک انسان هستیم چه شکست بخوریم چه نخوریم. هویت ما سر جای خودش است. بله هر انسانی می‌تواند بنا به دلایلی شکست بخورد ولی رو به رو شدن با این سؤال که «چرا قبول نشدی» دودمان ما را به باد نمی‌دهد بلکه فقط یک سؤال جزئی در مورد عملکردی در یک آزمون به اسم کنکور است.

اگر مغز ما مشغول سیاه نمایی و بزرگ کردن آن است چون در طول تکامل دچار این خطای شناختی بوده که این سؤال معادل ترور شخصیت و هویت است ولی لازم است از این خطای شناختی دست بکشیم و بپذیریم که این یک سؤال عادی در مورد مدل نگاه ما به کنکور است.

البته یادمان نرود که ما به هیچ وجه نباید به دیگران گزارش دهیم و قطعاً وقتی از ما پرسیده می‌شود که چرا در کنکور قبول نشدی بایستی یک جواب کوتاه مثل «چی بگم؟ حتماً بررسی می‌کنم» و چیزهایی شبیه به این، پاسخ می‌دهیم و بلافاصله یک سؤال از طرف مقابل می‌پرسیم و فضا را مدیریت می‌کنیم.

بله ما مدیریت کردن را بلد هستیم اما آنچه در این بخش روی آن تأکید دارم این است که چنین پرسش‌هایی، چرا هولناک هستند؟ الآن متوجه شدیم که چون مغزمان به دلیل خطای شناختی گمان می‌کند که این سؤالات برای بر باد دادن شخصیت و هویت ماست. از آنجا که بی‌هویتی دردناک است، پس مغز تلاش می‌کند آن را ترسناک کرده و به ما بگوید طوری زندگی کن که با این سؤال مواجه نشوی.

در کنار این مباحث، موضوع دیگری باعث ترس ما از رو به رویی از این جمله شده است و آن هم نمایش است. ما به واسطه فرهنگی در آن زندگی می‌کنیم متأسفانه در سنین مختلف مقایسه شده‌ایم و حتی خودمان هم این مقایسه را انجام می‌دهیم. گاهی ما را با افرادی که ۲۰ یا ۳۰ سال تفاوت سنی دارند هم مقایسه می‌کنند.

همیشه رقابت و قیافه گرفتن پدر و مادر برای فامیل در ذهن ما به عنوان اصل و اساس انتخاب شده است و اینکه ما باید تلاش کنیم که در بین فامیل یک فرد موفق باشیم تا پدر و مادرمان به ما افتخار کنند به یک بُت ذهنی تبدیل شده است و گویی ما خلق شده‌ایم که در نظر بقیه فقط خوش بدرخشیم و همیشه در یک نمایش موفق به سر ببریم و بهترین فرزند کل خاندان باشیم.

این نمایش برتری و قیافه گرفتن پدر و مادرمان تبدیل به یک فشار سنگین می‌شود به طوری که مواجه شدن با سؤال «چرا قبول نشدی» ما را به طور اتوماتیک به یاد این می‌اندازد که دیگر پدر و مادرم سرافکنده شدند و دلشان شکست و من فرزند خوبی برایشان نبودم تا بتوانند به من افتخار کنند.

این همان فشاری است که مغز می‌گوید چرا می‌خواهی تحملش کنی؟ بیا و ساختار زندگی‌ات را عوض کن تا نیازی به رو به رویی با این فشار نباشد. حالا باید این بُت ذهنی را بشکنیم اگر می‌خواهید راحت شوید. برای شکستن بُت ذهنی هم فقط کافی است همین الآن بروید به هرکسی که نگرانید بعد از کنکور شما را مسخره کند، با یک نامه، پیامک، تلفن یا با هر روشی دیگری، بگویید که:

اینجانب …. . کم‌هوش‌ترین، بی‌استعدادترین و ناتوان‌ترین فردی هستم که در جهان می‌شناسید. بچه‌های فامیل و همسایه، بسیار باهوش‌تر، زرنگ‌تر، حرفه‌ای‌تر و لایق‌تر است. من چون کم استعداد هستم باید خیلی درس بخوانم تا یاد بگیرم ولی بقیه خیلی شایسته هستند و در کمترین زمان همه چیز را یاد می‌گیرند. من نمی‌توانم مثل آن‌ها باشم و خودم اعتراف می‌کنم که واقعاً توانایی ذهنی و یادگیری بقیه را ندارم. خودم به افتخار بقیه دست می‌زنم و واقعاً آرزو می‌کنم مغز او را داشتم که می‌توانستم این‌قدر خوب درس بخوانم.

وقتی این متن را بگویید خیال خود و دیگران را راحت می‌کنید. در واقع شما با زبان آن‌ها از کم‌هوشی و کم استعدادی صحبت می‌کنید و لازم نیست دائماً برای نقش بازی کردن یا حس برتری‌جویی رقابت کنید. مادر عزیزم پدر گرامی ببخشید که باعث سرافکندگی شما هستم ولی نتوانستم استعداد لازم را داشته باشم.

من باید خیلی بخوانم تا قبول شوم. بالاخره خنگ بودنم را باید با زمان گذاشتن جبران کنم. شاید فلانی قبول شود و مبارکش باشد ولی من نمی‌توانم باعث سربلندی شما باشم. تلاش من این است که برای آنچه می‌دانم درست است تلاش کنم و برای رفع نیازهایم مجبورم بارها و بارها بخوانم. امیدوارم منظورم را متوجه شده باشید. ما فرزندان ایران‌زمین بی‌خود و بی‌جهت برای خودمان فشار خانوادگی و فامیلی درست کرده‌ایم.

ما مجبور نیستم نمایش بازی کنیم، شما فرصت این را ندارید که همیشه مراقب این باشید که پدر و مادرتان سربلند باشند. شکست خوردن حق شماست. هر کسی به خودش ظلم کند، بازنده است و ظلم کردن به خود یعنی حق زندگی کردن را به خاطر راضی نگه داشتن بقیه یا برتری‌جویی در یک رقابت از خود بگیریم.

شما اعلام کنید که بازنده این رقابت هستید و همه حرف‌هایی که دیگران می‌خواهند به شما بزنند را خودتان اعتراف کنید و این فشارها را از روی دوشتان بردارید. ما باید خودمان را راحت کنیم. همین جا من هم برای شما یک متن می‌نویسم:

اینجانب رضا جدیدی، خنگ‌ترین، بی‌سوادترین، نادان‌ترین و کم استعداد و کم‌هوش‌ترین مشاور دنیا هستم. من هیچ چیزی بلد نیستم. بایستی ساعت‌ها کتاب بخوانم تا یک خط مطلب بفهمم. من هیچ هنری ندارم. من فقط یک‌چیز بلد هستم و آن هم اینکه مغزم را بشناسم و بسیار عمل‌گرایی کنم. من نمی‌دانم چه موقع به هدفم می‌رسم ولی این را می‌دانم باید زیاد عمل‌گرایی کنم. هر بار مغزم با صدها روش به من فشار می‌آورد ولی مجبورم برای داروی تلخ موفقیت این فشارها را حل و فصل کرده و عمل‌گرایی کنم.

مخاطبان گرامی کلبه مشاوره، من اگر باهوش بودم، اگر استعداد داشتم هرگز نیاز نبود عمل‌گرایی کنم ولی ببخشید من این توانایی‌ها را ندارم. من یک موجود خنگ هستم که مجبور است با شناخت مغزش تا می‌تواند فشار بیاورد و عمل‌گرایی کند.

من نمی‌توانم مثل بقیه مردم همه چیز را روی هوا یاد بگیرم، من باید کلی وقت بگذارم تا یاد بگیرم. بنابراین اینجا کلبه مشاوره، سایت مربوط به خنگ‌ترین، بی‌سوادترین و بی‌استعدادترین مشاور دنیاست.

شاید بگویید که وای این همه به خودم حرف‌های بد می‌زنم پس قدرت کلمات چه می‌شود؟ کسی که اینطور خودش را قضاوت کند که زندگی‌اش تباه می‌شود. کلی افکار منفی به سراغش می‌آید و بالاخره او را از پا درمی‌آورند.

بایستی بگویم که هیچ کلمه‌ای قدرت ندارد تا وقتی شما عملگرایانه زندگی می‌کنید هیچ واژه‌ای روی شما مؤثر نیست. اگر کلمات قدرت داشت که الآن همه موفق بودیم چون همه ما بلدیم جملات مثبت بگوییم. من این‌ها را نوشتم تا بگویم از نمایش انسان قدرتمند بااستعداد باهوش که باید زودی به هدف برسد و همه چیز را روی هوا یاد بگیرد دست برداریم. نمایش کافی است.

خِنگ باشیم و عمل‌گرایی کنیم روزی به هدفمان می‌رسیم ولی نمایش باهوش را بازی کنیم هرگز به هیچ چیزی نمی‌رسیم. انتخاب با شماست. من خیلی سال است که انتخابم را کرده‌ام. من موجود خِنگ عمل‌گرا هستم و هرگز به نمایش و نقشی که فرهنگ مرسوم در بین مردم کشورم مجبورم می‌کند بازی کنم، تن نخواهم داد.

فرایند دیگری که منجر به ترس از ما حضور یک فرد آشنا در جلسه کنکور می‌شود به «نگاه متفاوت به کنکوری‌ها» مرتبط می‌شود. روی کنکوری‌ها نظارت بیشتری است، در موردشان بیشتر صحبت می‌شود و همین باعث می‌شود که برخی از کنکوری‌ها خود را وارد این چرخه کرده و بیشتر از دیگران تحت فشار قرار بگیرند.

مسلم است وقتی نگران قضاوت بقیه باشیم آنگاه حضور یک آشنا در جلسه کنکور، باعث به هم ریختن ذهن ما می‌شود. این بخش را می‌خواهم با یک داستانک و شبیه‌سازی توضیح دهم تا راه‌حل هم داخل آن مشخص شود:

کارش ساده است. نوک می‌زند، آن‌قدر که تنه ضخیم یک درخت سر به آسمان برداشته را سوراخ می‌کند. برای چه این‌قدر وقت می‌گذارد؟ پرنده‌های دیگر مشغول آواز خواندن هستند، دلبری می‌کنند، پرواز می‌کنند، اوج می‌گیرند. بالا و پایین می‌روند و زیبایی‌های جنگل انبوه را به نظاره می‌نشینند؛ اما دارکوب، همچنان می‌کوبد. چرا؟

کور است، نمی‌فهمد، نمی‌بیند، یا شاید دنیایش متفاوت است. دارکوب قصه ما بدون توجه به این همه سرگرمی و زیبایی، هنوز مشغول نوک زدن است. همه حیوانات کم‌کم متوجه صدای یکنواخت کنده شدن پوست درخت می‌شوند. سرشان را می‌چرخانند، در پی صدا هستند.

به زور می‌توانند در زاویه‌ای که نور خورشید عمود است پرنده‌ای را مشاهده کنند که بدون هیچ وقفه‌ای در هر ثانیه، ۲۲ بار بر تنه درخت می‌کوبد که قدرت هر ضربه آن، هزار برابر نیروی گرانش است. سر و صدا بین حیوانات پیچیده است، همه از یکدیگر می‌پرسند او کیست؟ برای چه درخت را سوراخ می‌کند؟ آیا از کسی ناراحت است؟

پرنده‌های دیگر، او را می‌شناسند. برای همین نقش راهنما را بازی کرده و برای بقیه حیوانات توضیح می‌دهند که: «آن پرنده نامش دارکوب است، او معنی زیبایی را نمی‌فهمد. همیشه می‌خواهد بر تنه درخت بکوبد. حیف بال‌های قدرتمندش که فقط صرف نگاه داشتن او در کنار درخت می‌شوند.

او از پرواز کردن مثل ما لذت نمی‌برد او فقط دوست دارد کنار یک درخت بایستد و ضربه‌هایش را بزند». جغد دانا صحبت‌های پرنده‌ها را اینطور ادامه می‌دهد: «دارکوب روزی ۵۰۰ درخت را سوراخ می‌کند و اهل صحبت با دیگران نیست.

هیچ‌گاه هدفش را برای ما نگفته است و ما هم از کارش سر در نمی‌آوریم. مجبوریم با او کنار بیاییم. دلمان برایش می‌سوزد. کاش می‌شد به او بفهمانیم که کندن درختان برایش فایده‌ای ندارد. هنر پرواز کردنش را چقدر ساده نادیده می‌گیرد. حتی دلش نمی‌خواهد کمی استراحت کند؛ گویی مسابقه است.

سرش به کارش گرم است و انگار هیچ وظیفه‌ای جز کندن درخت ندارد». زمزمه کردن بین حیوانات شدت گرفت و هر کسی، چیزی می‌گفت. بیشتر جملاتی که شنیده می‌شد، این مضمون را داشت: «این دیگر چطور زندگی است، باید تا می‌شود خوش بگذرانیم و بازی کنیم».

زندگی برای دارکوب در کارش خلاصه می‌شد اما این رفتار برای سایر حیوانات که مثل دارکوب فکر نمی‌کردند، غیرقابل قبول بود. بالاخره برخی از بزرگترها تصمیم گرفتند هر طور که شده، به دارکوب بفهمانند که کندن و سوراخ کردن درختان آخر و عاقبت ندارد و چرا باید عمرش را برای این کار تلف کند و از بال‌هایش برای پرواز کردن استفاده نکند؟

چرا ساعت‌ها کنار یک درخت بال می‌زند و آن را سوراخ می‌کند؟ دارکوب به هیچ کدام توجهی نکرد. او فقط کاری را انجام می‌داد که برایش به عنوان هدف، اولویت داشت. هیچ حرفی، چه مثبت چه منفی، چه تمسخر، چه دلسوزی و قضاوت، روی او اثر نمی‌گذاشت.

تمام زندگی‌اش را روی هدفش متمرکز کرده بود. او می‌دانست که نیازش چیست و به کندن مشغول بود. خلاصه حرف حیوانات دیگر این بود که چرا دارکوب مثل ما زندگی نمی‌کند؟ چرا آنچه برای ما زیباست برای او اهمیتی ندارد؟ هر کدام از آن‌ها از راهی تلاش می‌کردند تا دارکوب هم مثل خودشان شود.

برخی با دلسوزی و صحبت، بعضی هم با تمسخر و دست انداختن. آن‌ها هر کاری می‌کردند که دارکوب، یکی شبیه آن‌ها شود. دلسوزها، گمان می‌کردند که دارکوب درون‌گرا، افسرده و بیمار است. نسخه‌های مختلفی برایش می‌پیچیدند و هر یک تلاش می‌کردند تا با پیشنهادی، دارکوب را از نوک زدن به درخت، پشیمان کنند.

همه اهالی جنگل در مورد دارکوب سؤال می‌پرسیدند و هر حرکت دارکوب زیر نظر آنان بود. هر یک به نوعی خودش را صاحب‌نظر می‌دانست و سبک زندگی خویش را درست می‌پنداشت و سعی می‌کرد که دارکوب را طرز تفکر خودش قضاوت کرده و در موردش صحبت کند.

حیوانات دیگر، احساس بیشتر دانستن نسبت به دارکوب می‌کردند. خودشان را الگو و صالح می‌دانستند و نظر خویش را اصل اساسی زندگی در نظر می‌گرفتند.

دلسوزی در حق دارکوب به نوعی بود که برچسب بیمار بودن به او می‌زدند و در پی ثابت کردن دلسوزی خویش به دارکوب بودند تا درنهایت بتوانند به دارکوب بگویند: «دست از هدفت بردار، هدفت را تغییر بده، از هر چه به آن می‌اندیشی دست بردار زیرا ما دلسوزت هستیم و می‌دانیم این موضوع برای تو آخر و عاقبت خوشی ندارد. نمی‌شود که به درخت بکوبی. تو برای رسیدن به هدف‌های این شکلی ساخته نشدی».

دارکوب داستان ما دو ویژگی خاص داشت که باعث می‌شد به عمل‌گرا باقی بماند؛ اول آنکه هدفش را برای کسی توضیح نمی‌داد، لازم نبود ساعت‌ها بنشیند و دیگران را قانع کند که باید درختان را بکند. او می‌دانست برای چه نیاز به کندن درختان دارد، پس برایش مهم نبود دیگران چگونه برداشت می‌کنند و چه خواهند گفت. او فقط بر هدفش تمرکز داشت. دومین ویژگی دارکوب این بود که کارش را می‌کرد، بی‌توجه به مسخره شدن‌ها و حرف‌های دلسرد کننده. کاری به کار دیگران نداشت.

موجودات دیگر هر طور که می‌خواستند باشند دارکوب دست از کندن برنمی‌داشت و فقط اهل عمل بود. برایش فکر کردن در مورد حرف‌های دیگران هیچ ارزشی نداشت. تمام نیازهایش را در هدفش جست و جو می‌کرد و از جَو جنگل، هیچ تأثیر منفی در او به وجود نمی‌آمد. دارکوب آن‌قدر ضربه می‌زند تا به هدفش برسد. او برای کندن‌هایش دلیل دارد. دلیلش را خودش می‌داند، وقتی دلیل دارد، نیازی به تأیید دیگران یا نظر آنان ندارد.

شخصیت‌های داستانکی که خواندید، هر کدام مشغول قضاوت دارکوب بودند و در اثر آن قضاوت، نتیجه‌های مختلفی می‌گرفتند. نتیجه قضاوت برای بعضی از آن‌ها منجر به مسخره کردن دارکوب می‌شد و برخی دیگر، تصمیم می‌گرفتند دارکوب را نصیحت کنند؛ اما قضاوت چطور شکل می‌گیرد که نتایج مختلفی دارد؟

ما بر اساس داشته‌های خویش، قضاوت می‌کنیم. داشته‌های ما چه چیزهایی هستند؟ الف) خاطرات، تجربه‌ها و ورودی‌های قبلی، ب) تقلید از الگوها، پ) پیروی از رأی اکثریت، ت) شواهد و نشانه‌ها، ث) آخرین ورودی‌ها.

فرض کنید روی نیمکت یک پارک نشسته‌ایم و یک فرد که اضافه وزن‌دارد، از رو به روی ما عبور می‌کند. ما انسان‌ها برای قضاوت در مورد دلیل اضافه وزن او و اینکه چه نگاهی به آن شخص داشته باشیم، ابتدا به «خاطرات، تجربه‌ها و ورودی‌های قبلی» خویش رجوع می‌کنیم.

انگاری از مغزمان می‌پرسیم: «اطلاعات، خاطرات و تجربه‌های من در مورد آدم‌های اضافه وزن‌دار چه می‌گویند؟» از اینجاست که تفاوت بین ما انسان‌ها در قضاوت شروع می‌شود. اگر خاطرت و تجربه‌های ما نسبت به آدم‌های اضافه وزن‌دار، منفی باشد، در مورد این آدمی که در پارک دیدیم نیز همین برداشت و قضاوت را داریم و برعکس.

مثلاً فرض کنید که من در کودکی، از فردی که اضافه وزن‌دارد، ترسانده شده باشم و همیشه، پدر و مادرم، مرا تهدید کرده باشند که اگر شلوغ کنی، فلانی تو را کُتَک می‌زند. همین خاطره ساده ذهنیت مرا نسبت به افراد اضافه وزن‌دار منفی می‌کند و قضاوت من نسبت به فردی که در پارک دیدیم، منفی است.

حالا اگر خاطره قبلی را نداشتم و به جای آن ماجرا، اتفاقاً خاطرات مثبتی از پدربزرگ مهربانم که اضافه وزن‌دارد، داشته باشم، آنگاه قضاوت من در مورد افراد اضافه وزن‌دار کاملاً متفاوت می‌شد. حالا اگر ترکیبی از خاطرات مثبت و منفی در مورد افراد اضافه وزن‌دار داشته باشم، قضاوت من بر اساس میزان اثر و شدت خاطرات تعیین می‌شود و این بستگی دارد که خاطرات مثبتم به منفی می‌چربد یا برعکس.

با این توضیحات متوجه می‌شویم که اولین قدم برای «قضاوت کردن»، توجه به خاطرات و تجربه‌های قبلی است. حالا اگر خاطراتی نداشته باشیم یا آن‌قدر مؤثر و پُر رنگ نباشد، به سراغ داشته‌های دیگر می‌رویم که نحوه استفاده از آن‌ها ترتیب خاصی ندارد.

در واقع ما فقط می‌دانیم که اولین موضوعی که در قضاوت بررسی می‌شود، خاطرات است ولی اگر خاطرات ما را به نتیجه‌ای نرساند، آنگاه دیگر ترتیب مشخصی برای بهره‌گیری از سایر داشته‌ها نداریم و هرکسی بر اساس شخصیت و مدل زندگی خویش، ممکن است به سراغ داشته‌هایش برود ولی در این مطلب، به همان ترتیبی که داشته‌ها را نوشته‌ام توضیح می‌دهم ولی این ترتیب به معنای یکسان بودن برای همه انسان‌ها نیست.

اگر شخص، خاطره مؤثری برای قضاوت کردن نداشته باشد حالا باید به سراغ تقلید از الگوها برود. اعضای خانواده، دوستان، آشنایان و هر شخصی که مورد اعتمادتان است، می‌توانند به عنوان الگو، پذیرفته شوند. اگر الگوهای ما، در مورد فرد اضافه وزن‌دار خاطرات مثبتی داشته باشند، ما نیز قضاوت مثبتی خواهیم داشت و برعکس.

حالا اگر الگوهای ما در آن لحظه، کنارمان نباشند، آنگاه لازم است که تحت تأثیر رأی اکثریت قرار بگیریم و ببینیم که نظر جمع در مورد فرد اضافه‌دار چیست و همان نظر را، به عنوان قضاوت خویش انتخاب می‌کنیم. اگر این گزینه هم در دسترس نباشد، به شواهد و نشانه‌ها توجه می‌کنیم.

مثلاً طرز لباس پوشیدنش، سایر اعضای صورتش، سرعتی که راه می‌رود و سایر موارد این شکلی می‌تواند روی قضاوت ما اثر مثبت یا منفی بگذارد. این شواهد و نشانه‌ها نیز ما را به خاطرات می‌برد و در واقع تلاش می‌کنیم از طریق نحوه لباس پوشیدن و اندازه سایر اعضای صورتش و سایر اطلاعات، در خاطرات خویش بگردیم که بتوانیم قضاوتی بر مبنای این عوامل نسبت به فرد اضافه وزن‌دار داشته باشیم.

اگر از این نظر هم نتوانیم قضاوت کنیم، آنگاه به آخرین ورودی‌ها توجه می‌کنیم. مثلاً آن فرد، در آن لحظه، عطسه کرده باشد و جلوی دهان خویش را نگرفته باشد، یا با صدای بلند مشغول صحبت با تلفن است و سایر ورودی‌های این شکلی، ما را برای قضاوت آماده می‌کند.

نکته مهم این است که در هیچ‌یک از داشته‌های ما برای قضاوت فرد اضافه وزن‌دار، به آن شخص، توجهی نمی‌شود؛ یعنی مغز ما وقتی قرار است، قضاوت انجام دهد، به هیچ وجه برایش مهم نیست که آن شخص، گذشته‌اش، سختی‌هایی که کشیده، هدفی که دارد، دلایلی که برای روش زندگی‌اش دارد و… را مدنظر قرار نمی‌دهد. مغز ما در قضاوت کردن، تمایلی به مصرف انرژی زیاد ندارد.

او نمی‌خواهد که با بررسی همه جوانب، به قضاوت دست بزند. مغز می‌خواهد که به سادگی بر اساس همان داشته‌هایی که توضیح دادم، قضاوت خویش را انجام دهد و نتیجه‌گیری کند. همه این توضیحات نشان می‌دهد که وقتی، یکی از دوستان یا اطرافیان می‌گوید: «تو فکر می‌کنی توان قبول شدن داری؟ چون کنکور دادی و قبول نشدی!» این جمله یک قضاوت است و آن شخص، برای قضاوت ما از داشته‌های خودش کمک گرفته و هیچ‌گاه به ما، شخصیتمان، هدفمان، نگاهمان به زندگی و… را مدنظر قرار نداده است.

او فقط بر اساس خاطرات، تقلید از الگوها، رأی اکثریت و یا آخرین ورودی‌هایش، یک جمله قضاوتی را بیان می‌کند. این جمله هیچ توضیحی در مورد شما نمی‌دهد، هیچ راهی را به شما نشان نمی‌دهد. این جمله در بهترین حالت فقط نشان دهنده خاطرات یا تیپ شخصیتی آن فردی است که آن را بیان کرده است.

ما خیلی نگران قضاوت بقیه هستیم چون فکر می‌کنیم توضیحات آن‌ها در مورد شخصیت و جایگاه ماست در حالیکه با توجه به توضیحات ارائه شده و همچنین بررسی نحوه قضاوت خودتان نسبت به سایر اشخاص، متوجه می‌شوید که فقط به زاویه دید خویش توجه می‌کنید و اصلاً اینطور نیست که پای درد دل و صحبت‌های شخصی که قضاوتش کرده‌اید بنشینید و ساعت‌ها به حرف‌هایش گوش دهید و قدم به قدم با او زندگی کنید تا به درک درستی از گذشته، حال و آینده‌اش برسید و سپس دست به قضاوت بزنید.

مغز ما، کمترین مدت‌زمان و کمترین انرژی را صرف قضاوت می‌کند. برای همین است که تعداد قضاوت‌های ما انسان‌ها این مقدار زیاد است زیرا تقریباً رایگان برایمان تمام می‌شود و بابتش وقت و انرژی چندانی مصرف نمی‌کنیم. حرف زدن در مورد دیگران، قضاوت کردن آن‌ها، درست و نادرست دانستن کارهایشان و… همگی از فعالیت‌های بسیار ساده برای مغز ما است.

در واقع، مغز ما خودش را برای این نوع از زندگی، بهینه کرده است و به خوبی دانسته که با چنگ زدن به داشته‌های خویش، چطور در مورد بقیه اظهار نظر کنیم. آنچه خواندید، به شما پیشنهاد می‌دهد که اولاً تصمیم بگیرید قضاوت‌هایش خویش را به تدریج کاهش دهید و نیازی نیست دست به قضاوت‌های بی‌شمار بزنید، دوما از قضاوت دیگران نترسید چون آن‌ها در مورد شما نیست.

وقتی کسی به شما می‌گوید: «با این شرایطی که داری، در کنکور قبول نمی‌شوی»، توضیحی در مورد شما نیست بلکه در بهترین حالت ترجمه صحبتش این می‌شود که: «اگر من جای تو باشم و این شرایط را داشته باشم، قبول نمی‌شوم و چون من قبول نمی‌شوم بنابراین تو نیز قبول نخواهی شد» و همین نتیجه را به شما نسبت می‌دهد. هر بار مورد قضاوت قرار گرفتید، فرایند قضاوتی که در اینجا توضیح دادم را به خاطر آورید و با تحلیل شرایط، خود را به سلامت از آن وضعیت عبور دهید.

آگاهی به شما کمک می‌کند در برابر قضاوت‌های دیگران، واکسینه شوید و تحت تأثیر قرار نگیرید. زاویه دیگری که برای بررسی به این ترس انتخاب کرده‌ام تا از طریق آن به موضوع نگاه کنیم مرتبط با «سازش‌پذیری» ما انسان‌هاست.

در فرایند تکامل، ما انسان‌ها آموخته‌ایم که خیلی سریع با موقعیت‌ها و امکانات جدید سازگار شویم. اگر این قدرت سازگاری سریع را نداشتیم، بقای خویش را به خطر می‌انداختیم. فرض کنید در مسیر حرکت برای پیدا کردن محیط بهتر، یکی از عزیزانمان را از دست می‌دادیم.

اگر قادر نبودیم که خیلی سریع با نبود او سازش پیدا کنیم، آنگاه همان‌جا متوقف می‌شدیم و فرصت پیدا کردن محیط بهتر برای ادامه بقا را از دست می‌دادیم. برای همین در مسیر تکاملی خودمان آموختیم که خیلی سریع با شرایط و محیط جدید سازگار شویم و در آن شرایط به حیات خویش ادامه دهیم.

مثال دیگر، تغییر فصل است. با وجود گذراندن چهار فصل با آب و هوایی کاملاً متفاوت، انسان‌ها به خوبی توانسته‌اند خود را با هر چهار فصل سازگار کرده و بقای خویش را ادامه دهند. این سازش‌پذیری سریع که از ویژگی‌های بقای ما انسان‌ها به حساب می‌آید، در زندگی مدرن امروزی نیز به کارمان می‌آید.

وقتی یک کنکوری وقتی به این فکر می‌کند که چطور می‌شود سال‌ها در یک خوابگاه دانشجویی و در اتاقی مشترک با دانشجویان دیگر زندگی کرد همیشه فکر می‌کند که هرگز این شرایط برایش قابل تحمل نیست. چطور می‌تواند در کنار بقیه زندگی دانشجویی را به پایان برساند اما وقتی وارد این شرایط می‌شود بعد از چند روز چنان به آن اتاق و هم اتاقی‌هایش خو می‌گیرد که سال آخر دانشگاه برای جدا شدن از آن‌ها گریه می‌کند.

چنان علاقه به آن‌ها دارد که با آن‌ها خاطرات زیبایی دارد، دلش نمی‌خواهد هیچ‌گاه از آن‌ها جدا شود. کنکوری دیگری را تصور کنید که همیشه نگران این است که اگر نتواند نتیجه دلخواهش را بگیرد شرمنده پدر و مادرش می‌شود، هر روز خود را با این ترس سپری می‌کند و فکر می‌کند که هرگز نمی‌تواند این شرایط را تحمل کند و دلش می‌خواهد زمین دهان باز کند و او را فرو ببرد اما این روزها را مشاهده نکند اما در عمل، چه روی می‌دهد؟

اگر این اتفاق برایش بیفتد یکی دو روزی ناراحت است و بعد با همین شرایط، زندگی‌اش را می‌سازد. این نشان می‌دهد، تصورات قبل از کنکور تا چه حد، بزرگ‌نمایی شده و ترسناک جلوه می‌کنند ولی اگر رخ بدهند آن‌ها را در درون خویش حل می‌کنیم. کنکوری دیگری به این فکر می‌کند که چطور می‌تواند دوری خانواده‌اش را تحمل کند و در شهر دیگری درس بخواند؟

گاه پدر و مادر این تفکر را دارند که نمی‌توانیم دوری فرزندمان را تحمل کنیم وای کاش در همین شهر خودمان درس بخواند و جای دوری نرود. روزگار سپری می‌شود و آن کنکوری یک شهر دیگر در رشته دلخواهش قبول می‌شود و کیلومترها دور از پدر و مادرش درس می‌خواند و اتفاقی که رخ می‌دهد سازگار شدن دانش‌آموز کنکوری و پدر و مادرش به این دوری است.

وقتی قبل از کنکور هستید احتمالاً به این فکر می‌کنید که اگر قبول نشوم، اطرافیان مرا مسخره و سرزنش می‌کنند یا صحبت‌های خیلی بدی را در موردم انجام می‌دهند و دیگر نزد آن‌ها جایگاه خوبی نخواهم داشت؛ اما اگر به ویژگی سازش‌پذیری سریع توجه کنید آنگاه این افکار ترسناک و ناراحت‌کننده نیستند چون به فرض که اطرافیان مسخره کنند و یا شما را تحت فشار قرار دهند، آنگاه با این شرایط خیلی سریع‌تر از چیزی که فکرش را کنید، سازش خواهید یافت و به قول خودمانی نسبت به این تیکه انداختن‌ها «بی‌حس» می‌شوید و به خوبی می‌توانید خود را بازسازی کرده و برای هدفتان از نو تلاش کنید.

ما قدرت سازش‌پذیری بسیار بالایی داریم. البته مغز حیوانی مثل همیشه نقش منفی خودش را بازی می‌کند و ممکن است بخواهد با یادآوری‌های متناوب صحبت‌های دیگران و همچنین تلخ‌تر کردن فضای ذهنی شما، این سازش را به عقب بیندازد تا جلوی مصرف انرژی ناشی از درس خواندن را بگیرد ولی اگر شما آگاه باشید که انسان می‌تواند با هر شرایطی، سازش یابد، آنگاه خیلی نرم، خودتان را با شرایط جدید می‌پذیرید و با همین اوضاع، خود را برای تلاش مجدد برای هدف، بازسازی می‌کنید و حرکت خود را آغاز می‌کنید. تصورات و جملاتی که قبل از کنکور در ذهنتان می‌گذرد همیشه بزرگ‌نمایی شده است.

چون مغز حیوانی می‌خواهد روی این تصورات موج‌سواری کرده و جلوی درس خواندنتان را بگیرد ولی اگر همان تصورات در دنیای واقعی اتفاق بیفتد خیلی سریع می‌توانید با آن سازش یابید. در ضمن ما می‌توانیم از همین الآن، دست از نمایش افتخار برداریم و خود را از همین قبل کنکور، از زیر فشار فخرفروشی به دیگران، خلاص کنیم.

یادتان که نرفته؟ در همین چند پاراگراف بالایی در مورد خودم چه نامه‌ای نوشتم و خود را از بند همه نمایش‌ها خلاص کردم. این موضوع هم کمک می‌کند تا ترس را کول نکنیم و همین الآن و همین‌جا آن را زمین بگذاریم.

یک بار دیگر به فرایند سازش‌پذیری فکر کنیم: همیشه در زمان حال، وقتی رو به آینده تفکر می‌کنیم و تصوراتی از اتفاقات بد و تلخ در ذهن خود می‌سازیم گمان می‌کنیم که تحمل آن خیلی سخت و نشدنی است ولی ویژگی سازش‌پذیری به ما می‌گوید، هر اتفاقی در بدترین فرم و شکل خودش هم برای ما قابل هضم است و می‌توانیم با آن کنار بیاییم.

وقتی هنوز آن اتفاق به وقوع نپیوسته است، ترس، دلهره و نگرانی در انسان وجود دارد ولی وقتی رخ داد، دیگر آثاری از آن نگرانی‌های بزرگ‌نمایی شده مشاهده نمی‌شود. انسان زودتر از آن چیزی که تصور کنید به آنچه رخ می‌دهد سازش می‌یابد. این قدرت و ویژگی تکاملی ما انسان‌هاست و برای همین است که می‌توانیم به زودی با هر چیزی کنار بیاییم.

این را بایستی هر لحظه یادمان باشد تا وقت و انرژی ذهنی خود را صرف اتفاقات آینده نکنیم. اگر یک کنکوری همین مطلب استراتژیک را یادش باشد دیگر نگران آینده‌اش نیست. دیگر برایش مهم نیست که بعداً دیگران در موردش چه خواهند گفت یا اگر فلان اتفاق رخ دهد چه نتایج بدی برایش رخ خواهد داد.

اگر همین نکته خاص را یادمان باشد آن‌طور که نیاز داریم در زمان حال روی هدفمان سرمایه‌گذاری می‌کنیم و اسیر بزرگ‌نمایی‌ها و تلخ‌کامی‌های مغز حیوانی از اتفاقات آینده نمی‌شویم. یادمان نمی‌رود که قبلاً هم از خیلی چیزها می‌ترسیدم و نگران اتفاقات ناشناخته بودیم اما بعداً سازش پیدا کردیم.

چ) اگر سؤالات کنکور، بالاتر از حد سوادم باشد، به هم می‌ریزم و درصدهایم پایین می‌آید و قبول نمی‌شوم: برای عبور از چنین ترسی، لازم است دو مفهوم «عدد درصد» و «ارزش درصد»، توضیح داده شود.

وقتی در کنکورهای آزمایشی یا کنکور اصلی شرکت می‌کنید، درصدهایی را کسب می‌کنید که به آن‌ها «عدد درصد» می‌گوییم. مثلاً فرض کنید من تصمیم می‌گیرم که در کنکور تجربی ثبت‌نام و شرکت کنم. بعداً در زمان اعلام نتایج کنکور، وقتی کارنامه‌ام را مشاهده می‌کنم، می‌بینم که درصدهای ریاضی، زیست، فیزیک و شیمی را به ترتیب ۸۰.۷۵، ۷۰ و ۶۵ نوشته است (این عددها را همین‌طوری نوشتم که مثال را توضیح دهم).

به این عددها، عدد درصد می‌گوییم. مثلاً عدد درصد من در ریاضی ۸۰، در زیست ۷۵، در فیزیک ۷۰ و در شیمی، ۶۵ است. فرض کنید در کنکور امسال، با این درصدها، رتبه من ۲۶۷ شود. سؤالی که مطرح می‌شود این است که آیا در کنکورهای قبلی، با همین درصدها، بازهم به رتبه ۲۶۷ می‌رسم یا رتبه‌ام متفاوت خواهد شد؟ قطعاً پاسخ این است که رتبه متفاوتی به دست خواهد آمد.

چرا درصدهای یکسان، در کنکورهای مختلف، رتبه‌های گوناگونی را تولید می‌کند؟ مگر درصدها یکسان نیست؟ پس چرا باید رتبه‌ها مختلف شود؟ جوابش در مفهوم «ارزش درصد» پنهان شده است. ارزش درصد به این معناست که آن درصد، در شرایط آن کنکور، چقدر ارزشمند است؟

به عبارت دیگر، فرض کنید کنکور در درس ریاضی، در سطح متوسط رو به پایین طراحی شده باشد. در این صورت ارزش ۸۰ درصدی که من کسب کرده‌ام، پایین می‌آید زیرا سطح کنکور پایین بوده و خیلی‌ها درصدهای بالا را به دست آورده‌اند. حالا فرض کنید اگر در کنکوری که سطح آن متوسط رو به بالا بوده باشد، همین ۸۰ را بزنم، ارزش درصدم بسیار بالاست و رتبه خوبی می‌تواند بسازد.

بنابراین با وجود اینکه ۸۰ درصد، یک عدد ثابت است اما بسته به اینکه در کنکور سخت به دست آمده یا کنکور آسان، ارزشی که تولید می‌کند متفاوت است. حالا یک نکته بسیار مهم در اینجا وجود دارد که توجه به آن، خیلی ارزشمند است. من این نکته را در قالب یک جمله بیان می‌کنم.

«وقتی سطح کنکور، در درسی، سخت می‌شود، عدد درصد همه کنکوری‌ها کاهش می‌یابد ولی ارزش درصد آن‌ها، بالا می‌رود». برای جا افتادن این جمله به سراغ کنکور تجربی ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ می‌رویم و درس ریاضی را در این دو کنکور، برای ۱۰۰۰ نفر اول کنکور تجربی، بررسی می‌کنیم. روش مقایسه هم به این صورت است که پرتکرارترین درصدهای ریاضی را از بین ۱۰۰۰ نفر اول کنکور تجربی در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ را با هم مقایسه می‌کنیم.

بررسی پرتکرارترین درصدهای ریاضی در سال ۱۳۹۹ نشان می‌دهد که از بین ۱۰۰۰ نفر اول کنکور تجربی، ۹۱۴ نفر، میانگین ریاضی‌شان ۶۵ درصد بود؛ درحالی‌که برای سال ۱۴۰۰، از بین ۱۰۰۰ نفر اول کنکور تجربی، ۸۴۱ نفر، میانگین ریاضی‌شان ۳۹ درصد بود. دقت دارید که هم در سال ۱۳۹۹ و هم در سال ۱۴۰۰، این افراد، رتبه‌های زیر ۱۰۰۰ کنکور تجربی شده‌اند ولی میانگین ریاضی آن‌ها در کنکور ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ چقدر با هم تفاوت دارد.

این تفاوت نشان می‌دهد که ریاضی در کنکور تجربی ۱۴۰۰، سخت‌تر از ریاضی ۱۳۹۹ طراحی شده بوده و باعث کاهش عدد درصد کنکوری‌ها شده است. نکته جالب چیست؟ با اینکه عدد درصد ریاضی در کنکور ۱۴۰۰ تجربی برای ۸۴۱ نفر از ۱۰۰۰ نفر اول کنکور به ۳۹ درصد رسیده، ولی بازهم آن‌ها، رتبه زیر ۱۰۰۰ کنکور تجربی هستند.

با این توضیحات متوجه می‌شویم، اگر سؤالات کنکور، سخت و سطح بالا طراحی شوند، تعداد تست‌هایی که سر جلسه می‌زنید، کم‌تر از حالت همیشگی‌تان است، عدد درصدتان کاهش می‌یابد ولی ارزش درصدهایتان بالا می‌رود.

آیا فکرش را می‌کردید که با ریاضی ۳۹ درصد، بتوان رتبه زیر ۱۰۰۰ کنکور تجربی شد؟ ولی این اتفاق در کنکور ۱۴۰۰ برای تعداد زیادی از کنکوری‌ها رخ داده است.

درست است که سر جلسه کنکور، وقتی با درسی سخت رو به رو می‌شوید، تعداد تست‌هایی که می‌زنید کاهش می‌یابد؛ مثلاً اگر همیشه از ۳۰ سؤال ریاضی ۲۱ تا می‌زدید، حالا که درس ریاضی سخت شده، ۱۲ تا می‌زنید و اگر مثلاً همیشه درصد ریاضی‌تان ۷۰ درصد می‌شده و حالا ۴۰ درصد شده است ولی یادتان باشد که این ۴۰ درصد با ارزش‌تر از آن ۷۰ درصد است زیرا سطح کنکور بالاتر رفته و همیشه وقتی سطح کنکور بالا برود، درصدها با ارزش می‌شوند.

این آمار و ارقام به ما نشان داد که محاسبه عدد درصد، مهم نیست؛ به عبارت دیگر، شما نباید اسیر حساب و کتاب کردن تعداد تست‌های زده و محاسبه درصدتان شوید بلکه همیشه بایستی از خودتان بپرسید که در چه سطحی از کنکور، این درصدها را کسب کرده‌ام؟

ارزش درصدهاست که رتبه شما را می‌سازد نه اندازه درصدها. پس وقتی سر جلسه کنکور می‌روید و متوجه سخت شدن سؤالات می‌شوید، یاد این مطلب بیفتید و با آرامش خاطر، به دنبال سوا لاتی باشید که می‌توانید حل کنید و مطمئن باشید، بعد از کنکور با وجود درصد پایین، رتبه بسیار خوبی کسب خواهید کرد.

ح) وسط کنکور، به خصوص وقتی تعداد تست‌هایی که زده‌ام، زیاد نباشد، دائماً چهره پدر، پدر و سایر اعضای خانواده به یادم می‌آید و نگران می‌شود: این نوع دغدغه و چالش‌های ذهنی برای آن دسته از دانش‌آموزان و کنکوری‌هایی ایجاد می‌شود که در هدف‌گذاری، دچار خطای «جمع نگری» شده‌اند که در ادامه، به توضیح آن خواهم پرداخت.

به اولین دقایق هدف‌گذاری خود برگردید، آنجایی که برای اولین بار تصمیم گرفتید، تکلیف خود را با آینده روشن کنید. در آن زمان، سه حالت ممکن است روی دهد: الف) هدف را به طور کامل بر اساس نیازهای انسانی خودتان و بدون توجه به اطرافیان، تعیین کنید، ب) هدف را بر مبنای شرایط خانواده طوری تعیین کنید که به صورت موردی، فوایدی برای خانواده هم مشخص شده باشد، پ) هدف را بر پایه فایده داشتن برای جامعه تعریف کنید.

از بین این سه وضعیت، حالت (پ) بسیار محبوبیت دارد و اکثر افراد، سعی می‌کنند برای هدف خود، دلایل اجتماعی و نیازهای جامعه محور تعیین کنند. مثلاً وقتی از یک داوطلب کنکور بپرسیم که چرا رشته پزشکی را به عنوان هدف خودت انتخاب کردی، در جواب جملاتی مثل «خدمت به مردم کشورم»، «کمک به وضعیت درمانی کشورم»، «مفید بودن برای مردم»، «انجام وظیفه برای مردم به خصوص افراد کمتر برخوردار و کم درآمد» و سایر عبارت‌های مشابه را می‌شنویم. این جمله‌بندی‌ها نشان دهنده انتخاب هدف، بر اساس جامعه است.

بعد از مورد (پ)، حالت (ب) در بین کنکوری‌ها رایج است. در این شرایط، اگر از او بپرسیم که چرا رشته پزشکی را هدف خودت قرار داده‌ای، در پاسخ، با جملاتی شبیه به «من اگر پزشک شوم، پدرم دیگر نیاز نیست کار کند»، «با پزشک شدن من، خانواده‌ام، می‌تواند بهترین مسافرت‌ها را تجربه کند»، «پزشک شدن من مساوی با خانه‌دار شدن خانواده‌ام است»، «دانشجوی پزشکی شدنم یعنی خوشحال شدن پدر و مادرم و دور شدن خستگی از بدن آن‌ها»، «پزشکی من باعث می‌شود که خانواده‌ام، سرشان را بالا می‌گیرند، به من افتخار می‌کنند و باعث سربلندی خانواده‌ام خواهم شد»، «من با پزشک شدنم، جلوی والدینم، شرمنده نمی‌شوم و زحمت‌هایی که برایم کشیده‌اند را جبران می‌کنم» و… رو به رو خواهیم شد.

کمترین طرفدار در بین آن سه وضعیت مربوط به (الف) است. حالتی که در آن، دانش‌آموز یا داوطلب کنکور، برای انتخاب هدفش، فقط روی نیازهای شخصی خودش تمرکز می‌کند و از خودش پرسیده که چه مسیری را بروم تا در آینده، پاسخ مناسبی به نیازهایم بتوانم بدهم؟

او در هنگام هدف‌گذاری، به این فکر نمی‌کند که اگر به هدفش برسد، چه فایده‌ای برای جامعه یا خانواده دارد، بلکه روی این موضوع تمرکز می‌کند که هدفش، چه خاصیتی برای خودش دارد. علت اینکه که مورد (الف)، طرفدار کمی در بین انسان‌ها دارد، به دلیل معنا بخش‌هایی است که در ذهنشان، شکل گرفته است که برخی از آن‌ها به این شرح می‌باشد:

۱- هدف‌گذاری برای مبنای نیازهای شخصی، یک جور خودخواهی است و اینکه فردی فقط به فکر خودش باشد، اصلاً پسندیده و اخلاقی نیست. انسان یک موجود اجتماعی است و باید به فکر جمع، گروه و جامعه باشد و این‌طور نباشد که فقط به خودش اهمیت بدهد.

تقریباً در تمام گفتارها می‌خوانیم که انسان موجودی اجتماعی است و خودخواهی صفت نادرستی است ولی اگر اجازه بدهید، کمی با این دیدگاه مخالفت کنم و دیدگاه تکاملی خود را مطرح نمایم؛ شاید باعث ایجاد تغییرات مثبتی در نگرش شما شدم. دیدگاه تکاملی به این معناست که به گذشته‌های خیلی دور برگردیم و زندگی اجداد خود را بررسی کرده و بر این اساس، به درک بهتری از ریشه بسیاری از رفتارهای انسان امروز، دست پیدا کنیم.

آن زمان‌هایی را در نظر بگیرید که گروه‌های کوچک ۱۵ تا ۲۰ نفره توسط نیاکان ما تشکیل می‌شد و این جمع، آموخته بودند که با هم زندگی کنند، از یکدیگر حمایت کنند و در شکار کنار هم باشند تا شانس موفقیت را افزایش دهند. حالا یک روز گرم تابستانی را در نظر بگیرید که اعضای گروه، دو نفر دو نفر شوند و در مسیرهای مختلف به دنبال شکار بگردند و در صورت یافتن شکار مناسب، بقیه را با خبر کنند تا بتوانند به صورت تیمی، دست به شکار بزنند.

در همین اوضاع و احوال، یکی از آن تیم‌های دو نفره، لاشه نصفه خورده شده یک حیوان را پیدا می‌کنند که می‌تواند یک غذای دلپذیر برای هر دوی آن‌ها باشد ولی آن‌ها این لاشه را بلند کرده و به محل زندگی می‌آورند تا با بقیه اعضای گروه، با هم مشغول خوردن آن شوند. درست است که اگر دو نفری آن لاشه را می‌خوردند، حسابی سیر می‌شدند و با آوردنش برای گروه، سهم کمتری گیرشان می‌آید ولی باز هم تصمیم گرفتند که لاشه را برای خوردن همه، به محل استقرار تیم بیاورند. چرا؟

در ظاهر این‌طور به نظر می‌رسد که انسان موجودی اجتماعی است و برای خاصیت دگر خواهی و هم نوع دوستی، تصمیم گرفته که لاشه آن حیوان را برای خوردن همه در کنار هم به محل زندگی بیاورد اما این ماجرا را می‌شود از زاویه دیگر هم نگاه کرد. کدام زاویه؟

وقتی معده انسان برای چند ساعت یا بیشتر، خالی باشد، حرکات کرمی در آن ایجاد می‌شوند که انقباض‌های گرسنگی نام دارند؛ بنابراین ما انسان‌ها این ظرفیت را نداریم که اگر غذایی خوردیم، برای چند روز یا چند هفته، احساس سیری کنیم و نیاز به خوردن غذا نداشته باشیم.

خوردن آن لاشه، توسط دو نفر، باعث نمی‌شود که برای مدت طولانی چند روز تا چند هفته، نیاز به خوردن مجدد نداشته باشد بلکه آن‌ها هرچقدر هم که بخورند، چند ساعت بعد، انقباض‌های گرسنگی و درد خفیف در معده را خواهند داشت و مجبورند باز هم غذا بخورند.

اگر در وعده بعدی، غذایی گیرشان نیاید چه خواهد شد؟ آن‌ها لاشه نصفه نیمه آن حیوان را برای استفاده کل گروه به محل استقرار آوردند چون سهم معده آن‌ها برای یک وعده غذایی، حتی اگر کل گروه از آن لاشه هم بخورند، محفوظ است و چیزی را از دست نمی‌دهند ولی با این کار، به قول خودمان بقیه را نمک‌گیر کرده‌اند که در وعده‌های بعدی، اگر شکاری گیرشان آمد، حتماً برای این‌ها نیز چیزی بیاورند.

انسان‌های آن دوران بدون آنکه سواد خواندن و نوشتن داشته باشد و حتی بدانند که قرارداد چیست، یک قانون نانوشته در بین خودشان داشتند و آن هم این بود که آوردن غذا برای گروه، به معنای تضمین زنده ماندن برای مدت زمان طولانی‌تری است؛ به عبارت دیگر، آن‌ها به دلیل خودخواهی و تمایل به بیشتر زنده ماندن خودشان، سود را در این می‌دیدند که غذاهای پیدا شده را با بقیه اعضای گروه به اشتراک بگذارند.

یک بار این توضیحات را مرور کنیم؟ لاشه حیوان توانایی سیر کردن ۱۵ الی ۲۰ انسان را داشت. معده ما طوری نیست که اگر مثلاً به اندازه ۱۵ الی ۲۰ انسان غذا بخوریم، اولاً پذیرای این میزان از غذا باشد و دوما برای مدت طولانی نیاز به غذا نداشته باشد؛ بلکه بعد از چند ساعت، دوباره انقباض گرسنگی به راه می‌اندازد و به زودی، احساس گرسنگی خواهد داشت و از آنجا که تضمینی برای یافتن غذا در وعده‌های بعدی نیست، پس عاقلانه است که این لاشه را با بقیه سهیم شوند تا در وعده‌های بعدی، شانس دریافت مجدد غذا را داشته باشند. در عمق این رفتار به ظاهر دگرخواهانه و اجتماعی بودن، نفع و سود شخصی نهفته است. اگر معده انسان طوری بود که می‌توانست احساس گرسنگی را برای چند هفته به عقب بیندازد، کل مکانیسم رفتاری انسان، می‌توانست دستخوش تغییرات شود.

اگر سود شخصی را از انسان‌ها بگیریم، اگر برای تک تک اعضای گروه، منفعت فردی تعریف نشود یا آن‌ها خودشان به درکی از این فایده نرسند، تمایلی به تشکیل گروه ندارند. امروزه هم این‌طور است. هر گروهی که تشکیل می‌شود، بر اساس سود شخصی و فواید تک تک اعضای آن گروه است. هر عضو گروه، نه برای بقیه بلکه برای منفعت خودش تلاش می‌کند و خروجی آن، سودی را هم به بقیه می‌رساند.

تمام ذهنیت ما بر این پایه استوار بود که خودخواهی، یک صفت زشت و ناپسند است و انسان باید همیشه به فکر دیگران باشد اما دیدگاه تکاملی می‌گوید که منافع شخصی و اتفاقاً خودخواه بودن انسان‌ها باعث می‌شود که خود را در گروه‌های ریز و درشت، عضو کرده و رفتارهای اجتماعی بروز دهند. این اتفاق از یک دوستی ساده تا پیچیده‌ترین روابط اجتماعی انسان قابل بررسی است.

مثلاً یک دانش‌آموز، وقتی با یکی از همکلاسی‌های خودش رابطه صمیمی می‌سازد که سود یا سودهای مثل رفع اشکال کردن با او، یاد گرفتن درسی از او، قرض گرفتن جزوه و کتاب، آرامش گرفتن از او و یا حتی داشتن حس برتری و پیروزی نسبت به او را داشته باشد. طرف مقابلش هم سود یا سودهای مشابه یا متنوع دیگری از این دانش‌آموز خواهد برد وگرنه این رابطه یا تشکیل نمی‌شود و یا دوام نخواهد داشت.

این پاراگراف خارج از موضوعمان است ولی وقتی در یک رابطه، یکی از طرفین، سود کمتری ببرد یا جنس سودهایی که می‌برد، اثرات بلندمدت نداشته باشد، رابطه انگلی ساخته می‌شود که این رابطه‌ها استحکام ندارند و از بین خواهند رفت. از سوی دیگر، رابطه‌هایی که هر دو طرف، سودهای برابر و متوازنی را می‌برند، به رابطه‌های برد-برد معروفند و مستحکم‌ترین نوع روابط را تشکیل می‌دهند. اینکه کِتمان کنیم خودخواه هستیم، اینکه خود را موجودی اجتماعی بنامیم، اینکه از صبح تا شب به خودمان و بقیه بگوییم که باید به فکر بقیه باشیم، باعث نمی‌شود که اصل ماجرا از بین برود.

ما خودخواه هستیم، بر اساس خودخواهی تصمیم می‌گیریم، بر مبنای منافع شخصی، عضو یک گروه شده یا از آن خارج می‌شویم، بر پایه نیازهای فردی، داشته‌های خود را با بقیه به اشتراک می‌گذاریم و همه این‌ها به دلیل همان خودخواهی است. دقت داشته باشید که سود کردن، فقط یک پدیده مادی نیست؛ حتی اینکه شما از نظر حسی، آرام شوید، خوشحال باشید و یا احساس قدرت کنید و سایر موارد از این دست نیز، سود به حساب می‌آیند و اتفاقاً اکثر فعالیت‌های اجتماعی بشر نیز برای دریافت همین نوع از سودهاست.

اگر با من هم نظر شدید که خودخواهی در رفتارهای ما تعیین کننده است، بنابراین در جواب این سؤال که چه اشکالی دارد، برای انتخاب هدف، فقط به نیازهای شخصی خود توجه کنیم، بایستی بگویید هیچ اشکالی ندارد و اتفاقاً درستش هم این است که روی خودمان تمرکز کنیم و سعی کنیم به شرایط بهتری برسیم.

۲- انسان باید فایده‌ای برای خانواده و جامعه داشته باشد. نمی‌شود که فقط به خودش فکر کند. این طرز از «احساس گناه» ناشی می‌شود. چطور؟

در واقع ما وقتی مشغول هدف‌گذاری هستیم، چون نگرشمان این است که داریم یک عمل خودخواهانه انجام می‌دهیم و خودخواهی رفتاری زشت است، پس احساس گناه می‌کنیم و برای کاهش درد این احساس، تصمیم می‌گیریم لیستی از فواید هدفمان برای خانواده و جامعه را تهیه کرده و به خودمان تأکید کنیم که تو انسان خوبی هستی، احساس گناه نداشته باش، ببین هدفت چقدر برای خانواده و جامعه مفید است.

در مورد (۱)، اشاره کردم که خودخواهی یک صفت مطلوب و مفید برای ما انسان‌هاست و با تغییر معنا بخش‌های زندگی‌تان، قطعاً به این نتیجه می‌رسید که نیازی به احساس گناه ناشی از خودخواهی نیست. علاوه بر این، شما اگر فرد ارزشمندی شوید، قطعاً خیر و سودی برای بقیه هم خواهید داشت و نیاز به گفتن و برنامه‌ریزی هم ندارد. مثلاً اگر من پزشک با سوادی شوم، نیازهای شخصی خودم تأمین خواهد شد و صد البته که سود و فایده‌های این سواد من به مردم هم خواهد رسید.

نیازی نیست من برای کاهش درد احساس گناه، به خودم بگویم که تو باید خودخواهی را کنار بگذاری و فقط به فکر خانواده و مردم کشورت باشی. تو نباید به منافع شخصی خودت فکر کنی. تو آدم بدی نباید باشی که فقط به فکر خودش است. تو باید فقط به خدمت به دیگران اهمیت بدهی. من هم یک روزی این تفکرات را داشتم و این نوع اندیشه‌ها به انسان حس خوبی می‌دهد.

اینکه من همیشه فکر می‌کنم که باید برای جامعه مفید باشم، واقعاً درجه یک به نظر می‌رسد اما فقط احساس خوبی دارید و به مرور زمان، عمل‌گرایی‌تان کمتر و خیال‌پردازی‌هایتان بیشتر می‌شود. همان‌طور که در مورد (۱) توضیح دادم، موتور حرکتی ما، نیازهای فردی است که بر مبنای آن، خدمت به گروه، خانواده، اجتماع و جامعه را انجام می‌دهیم.

تا سود شخصی را به وضوح لمس نکنیم، کار به خدمت نمی‌رسد. اگر می‌خواهید فرد مفیدی برای جامعه باشید، لازم است که عمیقاً روی خودتان و نیازهای شخصی‌تان تمرکز کنید. هرچقدر برای خودتان بهتر باشید و عمیق‌تر به نیازهای خویش پاسخ دهید، به طور خود به خود، فواید بیشتری هم برای بقیه دارید. یک پزشک با سواد که بر روی نیازهای شخصی خودش تمرکز کرده، در نهایت سود بیشتری هم به دیگران می‌رساند.

او فقط کافی است که بر جنبه‌های فردی هدف خودش تمرکز کند و هر بار به دنبال بهتر کردن وضعیت زندگی خودش باشد. همین تلاش‌های او، در انت‌ها به مفید بودنش برای خانواده و جامعه، ختم خواهد شد.

همیشه این مثال را می‌زنم که هیچ باغبانی برای سیر کردن کلاغ‌ها، درخت‌های گردو را نمی‌کارد، هرس نمی‌کند، آب و کود نمی‌دهد و سم نمی‌پاشد. او روی نیازهای شخصی خودش از این باغ تمرکز کرده و چون تمایل دارد به سود بیشتری برسد پس مراقبت‌های بیشتری از باغش می‌کند و در نتیجه محصولات بیشتر و با کیفیت‌تری دارد و قطعاً کلاغ‌ها هم گردوهای بیشتر و بهتری را خواهند چید.

ما به افرادی در جامعه نیاز داریم که تمرکزشان روی نیازهای شخصی خودشان باشد و زندگی بهتری را برای خودشان بسازند. تلاش‌های فردی تک تک این افراد، به داشتن جامعه‌ای با کیفیت‌تر ختم خواهد شد. برای اینکه فایده‌ای برای دیگران داشته باشید، برنامه‌ریزی نکنید، برای داشتن منافع شخصی خودتان سرمایه‌گذاری کنید. دیر یا زود، با بهبود شرایط زندگی شما، سود بردن جامعه از شما هم محقق خواهد شد. شما مسئولیتی در قبال جامعه ندارید و این طرز تفکر را کنار بگذارید.

شما فقط مسئول زندگی خود هستید. همین‌که زندگی بهتری برای خویش بسازید، جامعه هم با یک تأخیر، پشت سر شما بهتر خواهد شد. شاید این سؤال مطرح شود که چه اشکالی دارد، انسان‌ها موقع هدف‌گذاری، به سود و منفعت هدفشان برای خانواده و جامعه فکر کنند؟ مثلاً آن دانش‌آموزی که می‌گفت اگر پزشک شوم، پدرم دیگر مجبور نیست کارهای سخت کند. این چه اشکالی دارد؟ آیا همین هدف‌گذاری باعث انگیزه او نمی‌شود؟ چرا این‌قدر سعی دارید که هدف را شخصی جلوه دهید. ضرر این نوع جملات چیست؟

تجربه نشان داده که پایه بسیاری از ترس‌ها و استرس‌هایی که دانش‌آموزان و داوطلبان کنکور تجربه می‌کنند همین نگاه اجتماعی است. مثلاً همین دانش‌آموز، اگر چند تست را پشت سر هم غلط بزند و یا چند روزی نتواند درس بخواند، چه حجمی از ترس و استرس را تحمل می‌کند؟ دائماً حس می‌کند که به پدرش خیانت کرده یا با این شرایط درسی، باز هم پدرش مجبور است کار سخت انجام دهد و او یک فرد ناتوان است که نشده جلوی کار سخت پدرش را بگیرد و احساس گناه به سراغش می‌آید و همین فشارهای روانی باعث دورتر شدن او از هدفش خواهد شد.

هدف یک اتفاق کاملاً شخصی است دقیقاً مثل مسواک. آیا کسی به دلیل علاقه‌ای که به پدرش دارد، اجازه می‌دهد که پدرش با مسواک او، مسواک بزند؟ هدف هم همین است. هدف برای شماست، قرار است نیازهای شخصی‌تان را برآورده سازد و با یک تأخیر، فوایدی هم برای بقیه ایجاد نماید. پدرتان قبل از شما به دنیا آمده و این فرصت را داشته که مسیر زندگی‌اش را انتخاب کند و اگر مجبور است کارهای سخت انجام دهد، مسئولیتش به گردن فرزندشان نیست که او را از این کار سخت نجات دهند.

بلکه او موظف است که زندگی خودش را بسازد و شما هم بایستی زندگی خویش را بسازید وگرنه این چرخه اشتباهی تا آخر تکرار می‌شود و هر بار شما باید زندگی پدر و مادرتان را بسازید و بچه‌های شما هم زندگی شماها را. این چرخه باطل است و یک روزی و یک جایی باید متوقف شود.

شاید الآن این صحبت‌ها سخت و غیرقابل تحمل به نظر می‌رسد و حتی قلبتان از خواندنش به درد آمده و اذیت می‌شوید اما جراحی فرهنگی درد دارد. عوض شدن فکر، دردناک و زجرآور است و اگر قرار است زندگی را در سطح بهتری تجربه کنیم، مجبوریم درد این جراحی را به جان بخریم. خانوادگی و اجتماعی کردن هدف به معنای فراهم شدن خوراک‌های فکری بیشتر برای مغز حیوانی به منظور تولید استرس و ترس است.

وقتی هدفتان با کار نکردن پدر، مسافرت رفتن خانواده، خانه‌دار شدن آن‌ها، کاهش درد جامعه و… پیوند می‌خورد، یعنی با هر تست غلط زدن، مغزتان یک بار سخت بودن کار پدر، مسافرت نرفتن خانواده، خانه نداشتن آن‌ها و درد کشیدن جامعه را به یادتان می‌آورد و شرایط را برای رها شدن از هدف فراهم می‌آورد.

هدف از هدف‌گذاری، خوشحال کردن خانواده، شرمنده نشدن در برابر آن‌ها، احساس سربلندی کردن ایشان و سایر موارد این مدلی نیست. اینکه شما فرزند آن خانواده هستید و پدر و مادرتان سختی‌های زیادی برای بزرگ کردن شما کشیده‌اید، کاملاً درست است و اگر می‌خواهید جبران زحمات آن‌ها را کنید، راهش این نیست که به هدفتان برسید. در واقع این زرنگی ما بچه‌های ایرانی و کمی هم از خود گذشتگی والدینمان است که می‌خواهیم با رسیدن به هدف شخصی خودمان که قرار است نیازهای ما را برطرف کند، منتی هم سر پدر و مادر گذاشته و جبران زحمت آن‌ها را کنیم و یا باعث خوشحالی و سربلندی آنان شویم.

پدر و مادر برای بزرگ کردن فرزندشان زحمت زیادی کشیده‌اند و این زحمات، با درس خواندن یا رسیدن به هدف، جبران نمی‌شود. اگر خودشان هم این جمله را می‌گویند که تو اگر درس‌هایت موفق باشی، بزرگ‌ترین لطف را به ما کرده‌ای هم نباید قبول کنید. هدف مثل مسواک است و مسواک زدن شما لطفی به پدر و مادر نیست.

اگر می‌خواهید زحمات آنان را جبران کنید لازم است که از جنس محبت خودشان به آن‌ها محبت کنید. مثلاً پدر و مادر، برای شما وقت گذاشته‌اند، بزرگتان کرده‌اند، کمک‌حالتان بوده‌اند، موقع بیماری و سختی‌ها کنارتان بوده‌اند؛ پس لطفاً هم شما بعد از موفقیت در کنکورتان، برای پدر و مادر وقت بگذارید، دست نوازش روی سرشان بکشید، در کارهای منزل کمکشان کنید، موقع بیماری و سختی، در کنارشان باشید.

اینکه شما پزشکی قبول شوید یا نشوید، هیچ جبران یاعدم جبرانی برای زحمات پدر و مادر رخ نداده است. اگر پزشک شوید، به هدف شخصی خودتان رسیده‌اید و اگر هم نشوید، فعلاً به هدف شخصی نرسیده‌اید و نیاز است بازهم تلاش کنید. با این توضیحات، چه پزشک شوید و چه نشوید، اگر قرار است زحمات والدین را جبران کنید، موظف هستید، از جنس زحمات آن‌ها برایشان انجام دهید. زرنگی را کنار بگذاریم و دنبال جبران زحمات آن‌ها با درس خواندن خودمان نباشیم.

اگر به هدفتان برسید، منتی بر کسی نیست و زحمت کسی را جبران نکرده‌اید و اگر به هدفتان هم نرسید، شرمنده کسی نیستید و خیانتی به کسی نشده است و کافی است که باز هم تلاش نمایید تا هدفتان محقق شود. وقتی به هدفی می‌رسید، خوشحالی دیگران برای شما اهمیت نباید داشته باشد، اینکه افتخار می‌کنند یا نمی‌کنند هم همین‌طور. چون هدف شما همان مسواک است. مسواک زدن که افتخار و سربلندی ندارد. وقتی هم به هدفتان نمی‌رسید، ناراحتی یا سرافکندگی کسی را نباید اهمیت دهید چون هدف یک پدیده شخصی است و دیگران نباید خودشان را درگیر آن کنند و اگر درگیر شده‌اند یا می‌شوند، باز هم مسئولیتی بر دوش شما نیست که در راستای خواسته‌های آن‌ها کاری کنید.

اینکه دیگران خودشان را به هدف شما پیوند زده‌اند یا در مورد آن صحبت می‌کنند یا دائماً از تمایلات خودشان نسبت به هدفتان می‌گویند، هیچ وظیفه و مسئولیتی را برای شما ایجاد نمی‌کند. مثلاً اگر والدین بگویند که تو اگر درس بخوانی، ما خوشحال می‌شویم، یا اگر موفق شوی، جلوی بقیه سربلند می‌شویم یا اگر پزشک شوی، خستگی از تن ما خارج می‌شود و…، هیچ مسئولیتی برای شما تولید نمی‌شود.

دائماً تکرار می‌کنم که در موردش فکر کنید؛ هدف یک اتفاق شخصی است. خوشحال شدن بقیه، سربلندی آن‌ها، خستگی از تن خارج شدنشان، افتخار کردنشان، سر بالا گرفتنشان، پُز دادن آنان، باعث نمی‌شود که مسئولیتی برای خودتان تعیین کنید و زیر فشار بروید.

هدف من شخصی است. من عضو خانواده هستم و وظیفه دارم به پدر و مادرم خدمت کنم و اینکه به هدفم رسیده‌ام یا نه تأثیری روی این خدمتم ندارد. من چه پزشک باشم چه نباشم، وظیفه دارم به پدر و مادرم محبت کنم. هدفم، هیچ ارتباطی با بقیه، حتی با عزیزترین کسان زندگی‌ام ندارد. هدف مثل مسواک است. من چه مسواک بزنم، چه نزنم، تأثیری روی ارتباطم با بقیه ندارد و هرکسی می‌خواهد آن را ربط دهد، مسئله خودش است و مسئولیتی برای شما به وجود نخواهد آمد.